مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۵ - فرستادن میکائیل را علیه‌السلام به قبض حفنه‌ای خاک از زمین جهت ترکیب ترتیب جسم مبارک ابوالبشر خلیفة الحق مسجود الملک و معلمهم آدم علیه‌السلام گفت میکاییل را تو رو به زیر مشت خاکی در ربا از وی چو شیر چونک میکاییل شد تا خاکدان دست کرد او تا که برباید از آن خاک لرزید و درآمد در گریز گشت او لابه کنان و اشک ریز سینه سوزان لابه کرد و اجتهاد با سرشک پر ز خون سوگند داد که به یزدان لطیف بی ندید که بکردت حامل عرش مجید کیل ارزاق جهان را مشرفی تشنگان فضل را تو مغرفی زانک میکاییل از کیل اشتقاق دارد و کیال شد در ارتزاق که امانم ده مرا آزاد کن بین که خون آلود می گویم سخن معدن رحم اله آمد ملک گفت چون ریزم بر آن ریش این نمک هم چنانک معدن قهرست دیو که برآورد از بنی آدم غریو سبق رحمت بر غضب هست ای فتا لطف غالب بود در وصف خدا بندگان دارند لابد خوی او مشکهاشان پر ز آب جوی او آن رسول حق قلاوز سلوک گفت الناس علی دین الملوک رفت میکاییل سوی رب دین خالی از مقصود دست و آستین گفت ای دانای سر و شاه فرد خاک از زاری و گریه بسته کرد آب دیده پیش تو با قدر بود من نتانستم که آرم ناشنود آه و زاری پیش تو بس قدر داشت من نتانستم حقوق آن گذاشت پیش تو بس قدر دارد چشم تر من چگونه گشتمی استیزه گر دعوت زاریست روزی پنج بار بنده را که در نماز آ و بزار نعره مؤذن که حیا عل فلاح وآن فلاح این زاری است و اقتراح آن که خواهی کز غمش خسته کنی راه زاری بر دلش بسته کنی تا فرو آید بلا بی دافعی چون نباشد از تضرع شافعی وانک خواهی کز بلااش وا خری جان او را در تضرع آوری گفته ای اندر نبی که آن امتان که بریشان آمد آن قهر گران چون تضرع می نکردند آن نفس تا بلا زیشان بگشتی باز پس لیک دلهاشان چون قاسی گشته بود آن گنههاشان عبادت می نمود تا نداند خویش را مجرم عنید آب از چشمش کجا داند دوید مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۶ - قصهٔ قوم یونس علیه‌السلام بیان و برهان آنست کی تضرع و زاری دافع بلای آسمانیست و حق تعالی فاعل مختارست پس تضرع و تعظیم پیش او مفید باشد و فلاسفه گویند فاعل به طبع است و بعلت نه مختار پس تضرع طبع را نگرداند قوم یونس را چو پیدا شد بلا ابر پر آتش جدا شد از سما برق می انداخت می سوزید سنگ ابر می غرید رخ می ریخت رنگ جملگان بر بامها بودند شب که پدید آمد ز بالا آن کرب جملگان از بامها زیر آمدند سر برهنه جانب صحرا شدند مادران بچگان برون انداختند تا همه ناله و نفیر افراختند از نماز شام تا وقت سحر خاک می کردند بر سر آن نفر جملگی آوازها بگرفته شد رحم آمد بر سر آن قوم لد بعد نومیدی و آه ناشکفت اندک اندک ابر وا گشتن گرفت قصه یونس درازست و عریض وقت خاکست و حدیث مستفیض چون تضرع را بر حق قدرهاست وآن بها که آنجاست زاری را کجاست هین امید اکنون میان را چست بند خیز ای گرینده و دایم بخند که برابر می نهد شاه مجید اشک را در فضل با خون شهید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۵ - فرستادن میکائیل را علیه‌السلام به قبض حفنه‌ای خاک از زمین جهت ترکیب ترتیب جسم مبارک ابوالبشر خلیفة الحق مسجود الملک و معلمهم آدم علیه‌السلام گفت میکاییل را تو رو به زیر مشت خاکی در ربا از وی چو شیر چونک میکاییل شد تا خاکدان دست کرد او تا که برباید از آن خاک لرزید و درآمد در گریز گشت او لابه کنان و اشک ریز سینه سوزان لابه کرد و اجتهاد با سرشک پر ز خون سوگند داد که به یزدان لطیف بی ندید که بکردت حامل عرش مجید کیل ارزاق جهان را مشرفی تشنگان فضل را تو مغرفی زانک میکاییل از کیل اشتقاق دارد و کیال شد در ارتزاق که امانم ده مرا آزاد کن بین که خون آلود می گویم سخن معدن رحم اله آمد ملک گفت چون ریزم بر آن ریش این نمک هم چنانک معدن قهرست دیو که برآورد از بنی آدم غریو سبق رحمت بر غضب هست ای فتا لطف غالب بود در وصف خدا بندگان دارند لابد خوی او مشکهاشان پر ز آب جوی او آن رسول حق قلاوز سلوک گفت الناس علی دین الملوک رفت میکاییل سوی رب دین خالی از مقصود دست و آستین گفت ای دانای سر و شاه فرد خاک از زاری و گریه بسته کرد آب دیده پیش تو با قدر بود من نتانستم که آرم ناشنود آه و زاری پیش تو بس قدر داشت من نتانستم حقوق آن گذاشت پیش تو بس قدر دارد چشم تر من چگونه گشتمی استیزه گر دعوت زاریست روزی پنج بار بنده را که در نماز آ و بزار نعره مؤذن که حیا عل فلاح وآن فلاح این زاری است و اقتراح آن که خواهی کز غمش خسته کنی راه زاری بر دلش بسته کنی تا فرو آید بلا بی دافعی چون نباشد از تضرع شافعی وانک خواهی کز بلااش وا خری جان او را در تضرع آوری گفته ای اندر نبی که آن امتان که بریشان آمد آن قهر گران چون تضرع می نکردند آن نفس تا بلا زیشان بگشتی باز پس لیک دلهاشان چون قاسی گشته بود آن گنههاشان عبادت می نمود تا نداند خویش را مجرم عنید آب از چشمش کجا داند دوید مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۶ - قصهٔ قوم یونس علیه‌السلام بیان و برهان آنست کی تضرع و زاری دافع بلای آسمانیست و حق تعالی فاعل مختارست پس تضرع و تعظیم پیش او مفید باشد و فلاسفه گویند فاعل به طبع است و بعلت نه مختار پس تضرع طبع را نگرداند قوم یونس را چو پیدا شد بلا ابر پر آتش جدا شد از سما برق می انداخت می سوزید سنگ ابر می غرید رخ می ریخت رنگ جملگان بر بامها بودند شب که پدید آمد ز بالا آن کرب جملگان از بامها زیر آمدند سر برهنه جانب صحرا شدند مادران بچگان برون انداختند تا همه ناله و نفیر افراختند از نماز شام تا وقت سحر خاک می کردند بر سر آن نفر جملگی آوازها بگرفته شد رحم آمد بر سر آن قوم لد بعد نومیدی و آه ناشکفت اندک اندک ابر وا گشتن گرفت قصه یونس درازست و عریض وقت خاکست و حدیث مستفیض چون تضرع را بر حق قدرهاست وآن بها که آنجاست زاری را کجاست هین امید اکنون میان را چست بند خیز ای گرینده و دایم بخند که برابر می نهد شاه مجید اشک را در فضل با خون شهید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۷ - فرستادن اسرافیل را علیه‌السلام به خاک کی حفنه‌ای بر گیر از خاک بهر ترکیب جسم آدم علیه‌السلام گفت اسرافیل را یزدان ما که برو زان خاک پر کن کف بیا آمد اسرافیل هم سوی زمین باز آغازید خاکستان حنین کای فرشته صور و ای بحر حیات که ز دمهای تو جان یابد موات در دمی از صور یک بانگ عظیم پر شود محشر خلایق از رمیم در دمی در صور گویی الصلا برجهید ای کشتگان کربلا ای هلاکت دیدگان از تیغ مرگ برزنید از خاک سر چون شاخ و برگ رحمت تو وآن دم گیرای تو پر شود این عالم از احیای تو تو فرشته رحمتی رحمت نما حامل عرشی و قبله دادها عرش معدن گاه داد و معدلت چار جو در زیر او پر مغفرت جوی شیر و جوی شهد جاودان جوی خمر و دجله آب روان پس ز عرش اندر بهشتستان رود در جهان هم چیزکی ظاهر شود گرچه آلوده ست اینجا آن چهار از چه از زهر فنا و ناگوار جرعه ای بر خاک تیره ریختند زان چهار و فتنه ای انگیختند تا بجویند اصل آن را این خسان خود برین قانع شدند این ناکسان شیر داد و پرورش اطفال را چشمه کرده سینه هر زال را خمر دفع غصه و اندیشه را چشمه کرده از عنب در اجترا انگبین داروی تن رنجور را چشمه کرده باطن زنبور را آب دادی عام اصل و فرع را از برای طهر و بهر کرع را تا ازینها پی بری سوی اصول تو برین قانع شدی ای بوالفضول بشنو اکنون ماجرای خاک را که چه می گوید فسون محراک را پیش اسرافیل گشته او عبوس می کند صد گونه شکل و چاپلوس که بحق ذات پاک ذوالجلال که مدار این قهر را بر من حلال من ازین تقلیب بویی می برم بدگمانی می دود اندر سرم تو فرشته رحمتی رحمت نما زانک مرغی را نیازارد هما ای شفا و رحمت اصحاب درد تو همان کن کان دو نیکوکار کرد زود اسرافیل باز آمد به شاه گفت عذر و ماجرا نزد اله کز برون فرمان بدادی که بگیر عکس آن الهام دادی در ضمیر امر کردی در گرفتن سوی گوش نهی کردی از قساوت سوی هوش سبق رحمت گشت غالب بر غضب ای بدیع افعال و نیکوکار رب

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۷ - فرستادن اسرافیل را علیه‌السلام به خاک کی حفنه‌ای بر گیر از خاک بهر ترکیب جسم آدم علیه‌السلام گفت اسرافیل را یزدان ما که برو زان خاک پر کن کف بیا آمد اسرافیل هم سوی زمین باز آغازید خاکستان حنین کای فرشته صور و ای بحر حیات که ز دمهای تو جان یابد موات در دمی از صور یک بانگ عظیم پر شود محشر خلایق از رمیم در دمی در صور گویی الصلا برجهید ای کشتگان کربلا ای هلاکت دیدگان از تیغ مرگ برزنید از خاک سر چون شاخ و برگ رحمت تو وآن دم گیرای تو پر شود این عالم از احیای تو تو فرشته رحمتی رحمت نما حامل عرشی و قبله دادها عرش معدن گاه داد و معدلت چار جو در زیر او پر مغفرت جوی شیر و جوی شهد جاودان جوی خمر و دجله آب روان پس ز عرش اندر بهشتستان رود در جهان هم چیزکی ظاهر شود گرچه آلوده ست اینجا آن چهار از چه از زهر فنا و ناگوار جرعه ای بر خاک تیره ریختند زان چهار و فتنه ای انگیختند تا بجویند اصل آن را این خسان خود برین قانع شدند این ناکسان شیر داد و پرورش اطفال را چشمه کرده سینه هر زال را خمر دفع غصه و اندیشه را چشمه کرده از عنب در اجترا انگبین داروی تن رنجور را چشمه کرده باطن زنبور را آب دادی عام اصل و فرع را از برای طهر و بهر کرع را تا ازینها پی بری سوی اصول تو برین قانع شدی ای بوالفضول بشنو اکنون ماجرای خاک را که چه می گوید فسون محراک را پیش اسرافیل گشته او عبوس می کند صد گونه شکل و چاپلوس که بحق ذات پاک ذوالجلال که مدار این قهر را بر من حلال من ازین تقلیب بویی می برم بدگمانی می دود اندر سرم تو فرشته رحمتی رحمت نما زانک مرغی را نیازارد هما ای شفا و رحمت اصحاب درد تو همان کن کان دو نیکوکار کرد زود اسرافیل باز آمد به شاه گفت عذر و ماجرا نزد اله کز برون فرمان بدادی که بگیر عکس آن الهام دادی در ضمیر امر کردی در گرفتن سوی گوش نهی کردی از قساوت سوی هوش سبق رحمت گشت غالب بر غضب ای بدیع افعال و نیکوکار رب

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۸ - فرستادن عزرائیل ملک العزم و الحزم را علیه‌السلام ببر گرفتن حفنه‌ای خاک تا شود جسم آدم چالاک عیله‌السلام و الصلوة گفت یزدان زود عزراییل را که ببین آن خاک پر تخییل را آن ضعیف زال ظالم را بیاب مشت خاکی هین بیاور با شتاب رفت عزراییل سرهنگ قضا سوی کره خاک بهر اقتضا خاک بر قانون نفیر آغاز کرد داد سوگندش بسی سوگند خورد کای غلام خاص و ای حمال عرش ای مطاع الامر اندر عرش و فرش رو به حق رحمت رحمن فرد رو به حق آنک با تو لطف کرد حق شاهی که جز او معبود نیست پیش او زاری کس مردود نیست گفت نتوانم بدین افسون که من رو بتابم ز آمر سر و علن گفت آخر امر فرمود او به حلم هر دو امرند آن بگیر از راه علم گفت آن تاویل باشد یا قیاس در صریح امر کم جو التباس فکر خود را گر کنی تاویل به که کنی تاویل این نامشتبه دل همی سوزد مرا بر لابه ات سینه ام پر خون شد از شورابه ات نیستم بی رحم بل زان هر سه پاک رحم بیشستم ز درد دردناک گر طبانجه می زنم من بر یتیم ور دهد حلوا به دستش آن حلیم این طبانجه خوشتر از حلوای او ور شود غره به حلوا وای او بر نفیر تو جگر می سوزدم لیک حق لطفی همی آموزدم لطف مخفی در میان قهرها در حدث پنهان عقیق بی بها قهر حق بهتر ز صد حلم منست منع کردن جان ز حق جان کندنست بدترین قهرش به از حلم دو کون نعم رب العالمین و نعم عون لطف های مضمر اندر قهر او جان سپردن جان فزاید بهر او هین رها کن بدگمانی و ضلال سر قدم کن چونک فرمودت تعال آن تعال او تعالی ها دهد مستی و جفت و نهالی ها دهد باری آن امر سنی را هیچ هیچ من نیارم کرد وهن و پیچ پیچ این همه بشنید آن خاک نژند زان گمان بد بدش در گوش بند باز از نوعی دگر آن خاک پست لابه و سجده همی کرد او چو مست گفت نه برخیز نبود زین زیان من سر و جان می نهم رهن و ضمان لابه مندیش و مکن لابه دگر جز بدان شاه رحیم دادگر بنده فرمانم نیارم ترک کرد امر او کز بحر انگیزید گرد جز از آن خلاق گوش و چشم و سر نشنوم از جان خود هم خیر و شر گوش من از گفت غیر او کرست او مرا از جان شیرین جان ترست جان ازو آمد نیامد او ز جان صدهزاران جان دهم او رایگان جان کی باشد کش گزینم بر کریم کیک چه بود که بسوزم زو گلیم من ندانم خیر الا خیر او صم و بکم و عمی من از غیر او گوش من کرست از زاری کنان که منم در کف او هم چون سنان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۸ - فرستادن عزرائیل ملک العزم و الحزم را علیه‌السلام ببر گرفتن حفنه‌ای خاک تا شود جسم آدم چالاک عیله‌السلام و الصلوة گفت یزدان زود عزراییل را که ببین آن خاک پر تخییل را آن ضعیف زال ظالم را بیاب مشت خاکی هین بیاور با شتاب رفت عزراییل سرهنگ قضا سوی کره خاک بهر اقتضا خاک بر قانون نفیر آغاز کرد داد سوگندش بسی سوگند خورد کای غلام خاص و ای حمال عرش ای مطاع الامر اندر عرش و فرش رو به حق رحمت رحمن فرد رو به حق آنک با تو لطف کرد حق شاهی که جز او معبود نیست پیش او زاری کس مردود نیست گفت نتوانم بدین افسون که من رو بتابم ز آمر سر و علن گفت آخر امر فرمود او به حلم هر دو امرند آن بگیر از راه علم گفت آن تاویل باشد یا قیاس در صریح امر کم جو التباس فکر خود را گر کنی تاویل به که کنی تاویل این نامشتبه دل همی سوزد مرا بر لابه ات سینه ام پر خون شد از شورابه ات نیستم بی رحم بل زان هر سه پاک رحم بیشستم ز درد دردناک گر طبانجه می زنم من بر یتیم ور دهد حلوا به دستش آن حلیم این طبانجه خوشتر از حلوای او ور شود غره به حلوا وای او بر نفیر تو جگر می سوزدم لیک حق لطفی همی آموزدم لطف مخفی در میان قهرها در حدث پنهان عقیق بی بها قهر حق بهتر ز صد حلم منست منع کردن جان ز حق جان کندنست بدترین قهرش به از حلم دو کون نعم رب العالمین و نعم عون لطف های مضمر اندر قهر او جان سپردن جان فزاید بهر او هین رها کن بدگمانی و ضلال سر قدم کن چونک فرمودت تعال آن تعال او تعالی ها دهد مستی و جفت و نهالی ها دهد باری آن امر سنی را هیچ هیچ من نیارم کرد وهن و پیچ پیچ این همه بشنید آن خاک نژند زان گمان بد بدش در گوش بند باز از نوعی دگر آن خاک پست لابه و سجده همی کرد او چو مست گفت نه برخیز نبود زین زیان من سر و جان می نهم رهن و ضمان لابه مندیش و مکن لابه دگر جز بدان شاه رحیم دادگر بنده فرمانم نیارم ترک کرد امر او کز بحر انگیزید گرد جز از آن خلاق گوش و چشم و سر نشنوم از جان خود هم خیر و شر گوش من از گفت غیر او کرست او مرا از جان شیرین جان ترست جان ازو آمد نیامد او ز جان صدهزاران جان دهم او رایگان جان کی باشد کش گزینم بر کریم کیک چه بود که بسوزم زو گلیم من ندانم خیر الا خیر او صم و بکم و عمی من از غیر او گوش من کرست از زاری کنان که منم در کف او هم چون سنان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۹ - بیان آنک مخلوقی کی ترا ازو ظلمی رسد به حقیقت او هم‌چون آلتیست عارف آن بود کی بحق رجوع کند نه به آلت و اگر به آلت رجوع کند به ظاهر نه از جهل کند بلک برای مصلحتی چنانک ابایزید قدس الله سره گفت کی چندین سالست کی من با مخلوق سخن نگفته‌ام و از مخلوق سخن نشنیده‌ام ولیکن خلق چنین پندارند کی با ایشان سخن می‌گویم و ازیشان می‌شنوم زیرا ایشان مخاطب اکبر را نمی‌بینند کی ایشان چون صدااند او را نسبت به حال من التفات مستمع عاقل به صدا نباشد چنانک مثل است معروف قال الجدار للوتد لم تشقنی قال الوتد انظر الی من یدقنی احمقانه از سنان رحمت مجو زان شهی جو کان بود در دست او با سنان و تیغ لابه چون کنی کو اسیر آمد به دست آن سنی او به صنعت آزرست و من صنم آلتی کو سازدم من آن شوم گر مرا ساغر کند ساغر شوم ور مرا خنجر کند خنجر شوم گر مرا چشمه کند آبی دهم ور مرا آتش کند تابی دهم گر مرا باران کند خرمن دهم ور مرا ناوک کند در تن جهم گر مرا ماری کند زهر افکنم ور مرا یاری کند خدمت کنم من چو کلکم در میان اصبعین نیستم در صف طاعت بین بین خاک را مشغول کرد او در سخن یک کفی بربود از آن خاک کهن ساحرانه در ربود از خاکدان خاک مشغول سخن چون بی خودان برد تا حق تربت بی رای را تا به مکتب آن گریزان پای را گفت یزدان که به علم روشنم که تو را جلاد این خلقان کنم گفت یا رب دشمنم گیرند خلق چون فشارم خلق را در مرگ حلق تو روا داری خداوند سنی که مرا مبغوض و دشمن رو کنی گفت اسبابی پدید آرم عیان از تب و قولنج و سرسام و سنان که بگردانم نظرشان را ز تو در مرض ها و سبب های سه تو گفت یا رب بندگان هستند نیز که سبب ها را بدرند ای عزیز چشمشان باشد گذاره از سبب در گذشته از حجب از فضل رب سرمه توحید از کحال حال یافته رسته ز علت و اعتلال ننگرند اندر تب و قولنج و سل راه ندهند این سببها را به دل زانک هر یک زین مرضها را دواست چون دوا نپذیرد آن فعل قضاست هر مرض دارد دوا می دان یقین چون دوای رنج سرما پوستین چون خدا خواهد که مردی بفسرد سردی از صد پوستین هم بگذرد در وجودش لرزه ای بنهد که آن نه به جامه به شود نه از آشیان چون قضا آید طبیب ابله شود وان دوا در نفع هم گمره شود کی شود محجوب ادراک بصیر زین سببهای حجاب گول گیر اصل بیند دیده چون اکمل بود فرع بیند چونک مرد احول بود

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۶۹ - بیان آنک مخلوقی کی ترا ازو ظلمی رسد به حقیقت او هم‌چون آلتیست عارف آن بود کی بحق رجوع کند نه به آلت و اگر به آلت رجوع کند به ظاهر نه از جهل کند بلک برای مصلحتی چنانک ابایزید قدس الله سره گفت کی چندین سالست کی من با مخلوق سخن نگفته‌ام و از مخلوق سخن نشنیده‌ام ولیکن خلق چنین پندارند کی با ایشان سخن می‌گویم و ازیشان می‌شنوم زیرا ایشان مخاطب اکبر را نمی‌بینند کی ایشان چون صدااند او را نسبت به حال من التفات مستمع عاقل به صدا نباشد چنانک مثل است معروف قال الجدار للوتد لم تشقنی قال الوتد انظر الی من یدقنی احمقانه از سنان رحمت مجو زان شهی جو کان بود در دست او با سنان و تیغ لابه چون کنی کو اسیر آمد به دست آن سنی او به صنعت آزرست و من صنم آلتی کو سازدم من آن شوم گر مرا ساغر کند ساغر شوم ور مرا خنجر کند خنجر شوم گر مرا چشمه کند آبی دهم ور مرا آتش کند تابی دهم گر مرا باران کند خرمن دهم ور مرا ناوک کند در تن جهم گر مرا ماری کند زهر افکنم ور مرا یاری کند خدمت کنم من چو کلکم در میان اصبعین نیستم در صف طاعت بین بین خاک را مشغول کرد او در سخن یک کفی بربود از آن خاک کهن ساحرانه در ربود از خاکدان خاک مشغول سخن چون بی خودان برد تا حق تربت بی رای را تا به مکتب آن گریزان پای را گفت یزدان که به علم روشنم که تو را جلاد این خلقان کنم گفت یا رب دشمنم گیرند خلق چون فشارم خلق را در مرگ حلق تو روا داری خداوند سنی که مرا مبغوض و دشمن رو کنی گفت اسبابی پدید آرم عیان از تب و قولنج و سرسام و سنان که بگردانم نظرشان را ز تو در مرض ها و سبب های سه تو گفت یا رب بندگان هستند نیز که سبب ها را بدرند ای عزیز چشمشان باشد گذاره از سبب در گذشته از حجب از فضل رب سرمه توحید از کحال حال یافته رسته ز علت و اعتلال ننگرند اندر تب و قولنج و سل راه ندهند این سببها را به دل زانک هر یک زین مرضها را دواست چون دوا نپذیرد آن فعل قضاست هر مرض دارد دوا می دان یقین چون دوای رنج سرما پوستین چون خدا خواهد که مردی بفسرد سردی از صد پوستین هم بگذرد در وجودش لرزه ای بنهد که آن نه به جامه به شود نه از آشیان چون قضا آید طبیب ابله شود وان دوا در نفع هم گمره شود کی شود محجوب ادراک بصیر زین سببهای حجاب گول گیر اصل بیند دیده چون اکمل بود فرع بیند چونک مرد احول بود

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۰ - جواب آمدن کی آنک نظر او بر اسباب و مرض و زخم تیغ نیاید بر کار تو عزرائیل هم نیاید کی تو هم سببی اگر چه مخفی‌تری از آن سببها و بود کی بر آن رنجور مخفی نباشد کی و هو اقرب الیه منکم و لکن لا تبصرون گفت یزدان آنک باشد اصل دان پس ترا کی بیند او اندر میان گرچه خویش از عامه پنهان کرده ای پیش روشن دیدگان هم پرده ای وانک ایشان را شکر باشد اجل چون نظرشان مست باشد در دول تلخ نبود پیش ایشان مرگ تن چون روند از چاه و زندان در چمن وا رهیدند از جهان پیچ پیچ کس نگرید بر فوات هیچ هیچ برج زندان را شکست ار کانی ای هیچ ازو رنجد دل زندانی ای کای دریغ این سنگ مرمر را شکست تا روان و جان ما از حبس رست آن رخام خوب و آن سنگ شریف برج زندان را بهی بود و الیف چون شکستش تا که زندانی برست دست او در جرم این باید شکست هیچ زندانی نگوید این فشار جز کسی کز حبس آرندش به دار تلخ کی باشد کسی را کش برند از میان زهر ماران سوی قند جان مجرد گشته از غوغای تن می پرد با پر دل بی پای تن هم چو زندانی چه که اندر شبان خسپد و بیند به خواب او گلستان گوید ای یزدان مرا در تن مبر تا درین گلشن کنم من کر و فر گویدش یزدان دعا شد مستجاب وا مرو والله اعلم بالصواب این چنین خوابی ببین چون خوش بود مرگ نادیده به جنت در رود هیچ او حسرت خورد بر انتباه بر تن با سلسله در قعر چاه مؤمنی آخر در آ در صف رزم که تو را بر آسمان بودست بزم بر امید راه بالا کن قیام هم چو شمعی پیش محراب ای غلام اشک می بار و همی سوز از طلب هم چو شمع سربریده جمله شب لب فرو بند از طعام و از شراب سوی خوان آسمانی کن شتاب دم به دم بر آسمان می دار امید در هوای آسمان رقصان چو بید دم به دم از آسمان می آیدت آب و آتش رزق می افزایدت گر تو را آنجا برد نبود عجب منگر اندر عجز و بنگر در طلب کین طلب در تو گروگان خداست زانک هر طالب به مطلوبی سزاست جهد کن تا این طلب افزون شود تا دلت زین چاه تن بیرون شود خلق گوید مرد مسکین آن فلان تو بگویی زنده ام ای غافلان گر تن من هم چو تن ها خفته است هشت جنت در دلم بشکفته است جان چو خفته در گل و نسرین بود چه غمست ار تن در آن سرگین بود جان خفته چه خبر دارد ز تن کو به گلشن خفت یا در گولخن می زند جان در جهان آبگون نعره یا لیت قومی یعلمون گر نخواهد زیست جان بی این بدن پس فلک ایوان کی خواهد بدن گر نخواهد بی بدن جان تو زیست فی السماء رزقکم روزی کیست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۰ - جواب آمدن کی آنک نظر او بر اسباب و مرض و زخم تیغ نیاید بر کار تو عزرائیل هم نیاید کی تو هم سببی اگر چه مخفی‌تری از آن سببها و بود کی بر آن رنجور مخفی نباشد کی و هو اقرب الیه منکم و لکن لا تبصرون گفت یزدان آنک باشد اصل دان پس ترا کی بیند او اندر میان گرچه خویش از عامه پنهان کرده ای پیش روشن دیدگان هم پرده ای وانک ایشان را شکر باشد اجل چون نظرشان مست باشد در دول تلخ نبود پیش ایشان مرگ تن چون روند از چاه و زندان در چمن وا رهیدند از جهان پیچ پیچ کس نگرید بر فوات هیچ هیچ برج زندان را شکست ار کانی ای هیچ ازو رنجد دل زندانی ای کای دریغ این سنگ مرمر را شکست تا روان و جان ما از حبس رست آن رخام خوب و آن سنگ شریف برج زندان را بهی بود و الیف چون شکستش تا که زندانی برست دست او در جرم این باید شکست هیچ زندانی نگوید این فشار جز کسی کز حبس آرندش به دار تلخ کی باشد کسی را کش برند از میان زهر ماران سوی قند جان مجرد گشته از غوغای تن می پرد با پر دل بی پای تن هم چو زندانی چه که اندر شبان خسپد و بیند به خواب او گلستان گوید ای یزدان مرا در تن مبر تا درین گلشن کنم من کر و فر گویدش یزدان دعا شد مستجاب وا مرو والله اعلم بالصواب این چنین خوابی ببین چون خوش بود مرگ نادیده به جنت در رود هیچ او حسرت خورد بر انتباه بر تن با سلسله در قعر چاه مؤمنی آخر در آ در صف رزم که تو را بر آسمان بودست بزم بر امید راه بالا کن قیام هم چو شمعی پیش محراب ای غلام اشک می بار و همی سوز از طلب هم چو شمع سربریده جمله شب لب فرو بند از طعام و از شراب سوی خوان آسمانی کن شتاب دم به دم بر آسمان می دار امید در هوای آسمان رقصان چو بید دم به دم از آسمان می آیدت آب و آتش رزق می افزایدت گر تو را آنجا برد نبود عجب منگر اندر عجز و بنگر در طلب کین طلب در تو گروگان خداست زانک هر طالب به مطلوبی سزاست جهد کن تا این طلب افزون شود تا دلت زین چاه تن بیرون شود خلق گوید مرد مسکین آن فلان تو بگویی زنده ام ای غافلان گر تن من هم چو تن ها خفته است هشت جنت در دلم بشکفته است جان چو خفته در گل و نسرین بود چه غمست ار تن در آن سرگین بود جان خفته چه خبر دارد ز تن کو به گلشن خفت یا در گولخن می زند جان در جهان آبگون نعره یا لیت قومی یعلمون گر نخواهد زیست جان بی این بدن پس فلک ایوان کی خواهد بدن گر نخواهد بی بدن جان تو زیست فی السماء رزقکم روزی کیست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۱ - در بیان وخامت چرب و شیرین دنیا و مانع شدن او از طعام الله چنانک فرمود الجوع طعام الله یحیی به ابدان الصدیقین ای فی الجوع طعام الله و قوله ابیت عند ربی یطعمنی و یسقینی و قوله یرزقون فرحین وا رهی زین روزی ریزه کثیف در فتی در لوت و در قوت شریف گر هزاران رطل لوتش می خوری می روی پاک و سبک هم چون پری که نه حبس باد و قولنجت کند چارمیخ معده آهنجت کند گر خوری کم گرسنه مانی چو زاغ ور خوری پر گیرد آروغت دماغ کم خوری خوی بد و خشکی و دق پر خوری شد تخمه را تن مستحق از طعام الله و قوت خوش گوار بر چنان دریا چو کشتی شو سوار باش در روزه شکیبا و مصر دم به دم قوت خدا را منتظر که آن خدای خوب کار بردبار هدیه ها را می دهد در انتظار انتظار نان ندارد مرد سیر که سبک آید وظیفه یا که دیر بی نوا هر دم همی گوید که کو در مجاعت منتظر در جست و جو چون نباشی منتظر ناید به تو آن نواله دولت هفتاد تو ای پدر الانتظار الانتظار از برای خوان بالا مردوار هر گرسنه عاقبت قوتی بیافت آفتاب دولتی بر وی بتافت ضیف با همت چو ز آشی کم خورد صاحب خوان آش بهتر آورد جز که صاحب خوان درویشی لییم ظن بد کم بر به رزاق کریم سر برآور هم چو کوهی ای سند تا نخستین نور خور بر تو زند که آن سر کوه بلند مستقر هست خورشید سحر را منتظر مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۲ - جواب آن مغفل کی گفته است کی خوش بودی این جهان اگر مرگ نبودی وخوش بودی ملک دنیا اگر زوالش نبودی و علی هذه الوتیرة من الفشارات آن یکی می گفت خوش بودی جهان گر نبودی پای مرگ اندر میان آن دگر گفت ار نبودی مرگ هیچ که نیرزیدی جهان پیچ پیچ خرمنی بودی به دشت افراشته مهمل و ناکوفته بگذاشته مرگ را تو زندگی پنداشتی تخم را در شوره خاکی کاشتی عقل کاذب هست خود معکوس بین زندگی را مرگ بیند ای غبین ای خدا بنمای تو هر چیز را آنچنان که هست در خدعه سرا هیچ مرده نیست پر حسرت ز مرگ حسرتش آنست کش کم بود برگ ورنه از چاهی به صحرا اوفتاد در میان دولت و عیش و گشاد زین مقام ماتم و ننگین مناخ نقل افتادش به صحرای فراخ مقعد صدقی نه ایوان دروغ باده خاصی نه مستیی ز دوغ مقعد صدق و جلیسش حق شده رسته زین آب و گل آتشکده ور نکردی زندگانی منیر یک دو دم ماندست مردانه بمیر

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۱ - در بیان وخامت چرب و شیرین دنیا و مانع شدن او از طعام الله چنانک فرمود الجوع طعام الله یحیی به ابدان الصدیقین ای فی الجوع طعام الله و قوله ابیت عند ربی یطعمنی و یسقینی و قوله یرزقون فرحین وا رهی زین روزی ریزه کثیف در فتی در لوت و در قوت شریف گر هزاران رطل لوتش می خوری می روی پاک و سبک هم چون پری که نه حبس باد و قولنجت کند چارمیخ معده آهنجت کند گر خوری کم گرسنه مانی چو زاغ ور خوری پر گیرد آروغت دماغ کم خوری خوی بد و خشکی و دق پر خوری شد تخمه را تن مستحق از طعام الله و قوت خوش گوار بر چنان دریا چو کشتی شو سوار باش در روزه شکیبا و مصر دم به دم قوت خدا را منتظر که آن خدای خوب کار بردبار هدیه ها را می دهد در انتظار انتظار نان ندارد مرد سیر که سبک آید وظیفه یا که دیر بی نوا هر دم همی گوید که کو در مجاعت منتظر در جست و جو چون نباشی منتظر ناید به تو آن نواله دولت هفتاد تو ای پدر الانتظار الانتظار از برای خوان بالا مردوار هر گرسنه عاقبت قوتی بیافت آفتاب دولتی بر وی بتافت ضیف با همت چو ز آشی کم خورد صاحب خوان آش بهتر آورد جز که صاحب خوان درویشی لییم ظن بد کم بر به رزاق کریم سر برآور هم چو کوهی ای سند تا نخستین نور خور بر تو زند که آن سر کوه بلند مستقر هست خورشید سحر را منتظر مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۲ - جواب آن مغفل کی گفته است کی خوش بودی این جهان اگر مرگ نبودی وخوش بودی ملک دنیا اگر زوالش نبودی و علی هذه الوتیرة من الفشارات آن یکی می گفت خوش بودی جهان گر نبودی پای مرگ اندر میان آن دگر گفت ار نبودی مرگ هیچ که نیرزیدی جهان پیچ پیچ خرمنی بودی به دشت افراشته مهمل و ناکوفته بگذاشته مرگ را تو زندگی پنداشتی تخم را در شوره خاکی کاشتی عقل کاذب هست خود معکوس بین زندگی را مرگ بیند ای غبین ای خدا بنمای تو هر چیز را آنچنان که هست در خدعه سرا هیچ مرده نیست پر حسرت ز مرگ حسرتش آنست کش کم بود برگ ورنه از چاهی به صحرا اوفتاد در میان دولت و عیش و گشاد زین مقام ماتم و ننگین مناخ نقل افتادش به صحرای فراخ مقعد صدقی نه ایوان دروغ باده خاصی نه مستیی ز دوغ مقعد صدق و جلیسش حق شده رسته زین آب و گل آتشکده ور نکردی زندگانی منیر یک دو دم ماندست مردانه بمیر

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۳ - فیما یرجی من رحمة الله تعالی معطی النعم قبل استحقاقها و هو الذی ینزل الغیث من بعد ما قنطوا و رب بعد یورث قربا و رب معصیة میمونة و رب سعادة تاتی من حیث یرجی النقم لیعلم ان الله یبدل سیاتهم حسنات در حدیث آمد که روز رستخیز امر آید هر یکی تن را که خیز نفخ صور امرست از یزدان پاک که بر آرید ای ذرایر سر ز خاک باز آید جان هر یک در بدن هم چو وقت صبح هوش آید به تن جان تن خود را شناسد وقت روز در خراب خود در آید چون کنوز جسم خود بشناسد و در وی رود جان زرگر سوی درزی کی رود جان عالم سوی عالم می دود روح ظالم سوی ظالم می دود که شناسا کردشان علم اله چونک بره و میش وقت صبحگاه پای کفش خود شناسد در ظلم چون نداند جان تن خود ای صنم صبح حشر کوچکست ای مستجیر حشر اکبر را قیاس از وی بگیر آنچنان که جان بپرد سوی طین نامه پرد تا یسار و تا یمین در کفش بنهند نامه بخل و جود فسق و تقوی آنچ دی خو کرده بود چون شود بیدار از خواب او سحر باز آید سوی او آن خیر و شر گر ریاضت داده باشد خوی خویش وقت بیداری همان آید به پیش ور بد او دی خام و زشت و در ضلال چون عزا نامه سیه یابد شمال ور بد او دی پاک و با تقوی و دین وقت بیداری برد در ثمین هست ما را خواب و بیداری ما بر نشان مرگ و محشر دو گوا حشر اصغر حشر اکبر را نمود مرگ اصغر مرگ اکبر را زدود لیک این نامه خیالست و نهان وآن شود در حشر اکبر بس عیان این خیال اینجا نهان پیدا اثر زین خیال آنجا برویاند صور در مهندس بین خیال خانه ای در دلش چون در زمینی دانه ای آن خیال از اندرون آید برون چون زمین که زاید از تخم درون هر خیالی کو کند در دل وطن روز محشر صورتی خواهد شدن چون خیال آن مهندس در ضمیر چون نبات اندر زمین دانه گیر مخلصم زین هر دو محشر قصه ایست مؤمنان را در بیانش حصه ایست چون بر آید آفتاب رستخیز بر جهند از خاک زشت و خوب تیز سوی دیوان قضا پویان شوند نقد نیک و بد به کوره می روند نقد نیکو شادمان و ناز ناز نقد قلب اندر زحیر و در گداز لحظه لحظه امتحانها می رسد سر دلها می نماید در جسد چون ز قندیل آب و روغن گشته فاش یا چو خاکی که بروید سرهاش از پیاز و گندنا و کوکنار سر دی پیدا کند دست بهار آن یکی سرسبز نحن المتقون وآن دگر هم چون بنفشه سرنگون چشمها بیرون جهیده از خطر گشته ده چشمه ز بیم مستقر باز مانده دیده ها در انتظار تا که نامه ناید از سوی یسار چشم گردان سوی راست و سوی چپ زانک نبود بخت نامه راست زپ نامه ای آید به دست بنده ای سر سیه از جرم و فسق آگنده ای اندرو یک خیر و یک توفیق نه جز که آزار دل صدیق نه پر ز سر تا پای زشتی و گناه تسخر و خنبک زدن بر اهل راه آن دغل کاری و دزدیهای او و آن چو فرعونان انا و انای او چون بخواند نامه خود آن ثقیل داند او که سوی زندان شد رحیل پس روان گردد چو دزدان سوی دار جرم پیدا بسته راه اعتذار آن هزاران حجت و گفتار بد بر دهانش گشته چون مسمار بد رخت دزدی بر تن و در خانه اش گشته پیدا گم شده افسانه اش پس روان گردد به زندان سعیر که نباشد خار را ز آتش گزیر چون موکل آن ملایک پیش و پس بوده پنهان گشته پیدا چون عسس می برندش می سپوزندش به نیش که برو ای سگ به کهدانهای خویش می کشد پا بر سر هر راه او تا بود که برجهد زان چاه او منتظر می ایستد تن می زند در امیدی روی وا پس می کند اشک می بارد چو باران خزان خشک اومیدی چه دارد او جز آن هر زمانی روی وا پس می کند رو به درگاه مقدس می کند پس ز حق امر آید از اقلیم نور که بگوییدش کای بطال عور انتظار چیستی ای کان شر رو چه وا پس می کنی ای خیره سر نامه ات آنست کت آمد به دست ای خدا آزار و ای شیطان پرست چون بدیدی نامه کردار خویش چه نگری پس بین جزای کار خویش بیهده چه مول مولی می زنی در چنین چه کو امید روشنی نه ترا از روی ظاهر طاعتی نه ترا در سر و باطن نیتی نه ترا شبها مناجات و قیام نه ترا در روز پرهیز و صیام نه ترا حفظ زبان ز آزار کس نه نظر کردن به عبرت پیش و پس پیش چه بود یاد مرگ و نزع خویش پس چه باشد مردن یاران ز پیش نه ترا بر ظلم توبه پر خروش ای دغا گندم نمای جوفروش چون ترازوی تو کژ بود و دغا راست چون جویی ترازوی جزا چونک پای چپ بدی در غدر و کاست نامه چون آید ترا در دست راست چون جزا سایه ست ای قد تو خم سایه تو کژ فتد در پیش هم زین قبل آید خطابات درشت که شود که را از آن هم کوز پشت بنده گوید آنچ فرمودی بیان صد چنانم صد چنانم صد چنان خود تو پوشیدی بترها را به حلم ورنه می دانی فضیحتها به علم لیک بیرون از جهاد و فعل خویش از ورای خیر و شر و کفر و کیش وز نیاز عاجزانه خویشتن وز خیال و وهم من یا صد چو من بودم اومیدی به محض لطف تو از ورای راست باشی یا عتو بخشش محضی ز لطف بی عوض بودم اومید ای کریم بی عوض رو سپس کردم بدان محض کرم سوی فعل خویشتن می ننگرم سوی آن اومید کردم روی خویش که وجودم داده ای از پیش بیش خلعت هستی بدادی رایگان من همیشه معتمد بودم بر آن چون شمارد جرم خود را و خطا محض بخشایش در آید در عطا کای ملایک باز آریدش به ما که بدستش چشم دل سوی رجا لاابالی وار آزادش کنیم وآن خطاها را همه خط بر زنیم لا ابالی مر کسی را شد مباح کش زیان نبود ز غدر و از صلاح آتشی خوش بر فروزیم از کرم تا نماند جرم و زلت بیش و کم آتشی کز شعله اش کمتر شرار می بسوزد جرم و جبر و اختیار شعله در بنگاه انسانی زنیم خار را گلزار روحانی کنیم ما فرستادیم از چرخ نهم کیمیا یصلح لکم اعمالکم خود چه باشد پیش نور مستقر کر و فر اختیار بوالبشر گوشت پاره آلت گویای او پیه پاره منظر بینای او مسمع او آن دو پاره استخوان مدرکش دو قطره خون یعنی جنان کرمکی و از قذر آکنده ای طمطراقی در جهان افکنده ای از منی بودی منی را واگذار ای ایاز آن پوستین را یاد دار

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۳ - فیما یرجی من رحمة الله تعالی معطی النعم قبل استحقاقها و هو الذی ینزل الغیث من بعد ما قنطوا و رب بعد یورث قربا و رب معصیة میمونة و رب سعادة تاتی من حیث یرجی النقم لیعلم ان الله یبدل سیاتهم حسنات در حدیث آمد که روز رستخیز امر آید هر یکی تن را که خیز نفخ صور امرست از یزدان پاک که بر آرید ای ذرایر سر ز خاک باز آید جان هر یک در بدن هم چو وقت صبح هوش آید به تن جان تن خود را شناسد وقت روز در خراب خود در آید چون کنوز جسم خود بشناسد و در وی رود جان زرگر سوی درزی کی رود جان عالم سوی عالم می دود روح ظالم سوی ظالم می دود که شناسا کردشان علم اله چونک بره و میش وقت صبحگاه پای کفش خود شناسد در ظلم چون نداند جان تن خود ای صنم صبح حشر کوچکست ای مستجیر حشر اکبر را قیاس از وی بگیر آنچنان که جان بپرد سوی طین نامه پرد تا یسار و تا یمین در کفش بنهند نامه بخل و جود فسق و تقوی آنچ دی خو کرده بود چون شود بیدار از خواب او سحر باز آید سوی او آن خیر و شر گر ریاضت داده باشد خوی خویش وقت بیداری همان آید به پیش ور بد او دی خام و زشت و در ضلال چون عزا نامه سیه یابد شمال ور بد او دی پاک و با تقوی و دین وقت بیداری برد در ثمین هست ما را خواب و بیداری ما بر نشان مرگ و محشر دو گوا حشر اصغر حشر اکبر را نمود مرگ اصغر مرگ اکبر را زدود لیک این نامه خیالست و نهان وآن شود در حشر اکبر بس عیان این خیال اینجا نهان پیدا اثر زین خیال آنجا برویاند صور در مهندس بین خیال خانه ای در دلش چون در زمینی دانه ای آن خیال از اندرون آید برون چون زمین که زاید از تخم درون هر خیالی کو کند در دل وطن روز محشر صورتی خواهد شدن چون خیال آن مهندس در ضمیر چون نبات اندر زمین دانه گیر مخلصم زین هر دو محشر قصه ایست مؤمنان را در بیانش حصه ایست چون بر آید آفتاب رستخیز بر جهند از خاک زشت و خوب تیز سوی دیوان قضا پویان شوند نقد نیک و بد به کوره می روند نقد نیکو شادمان و ناز ناز نقد قلب اندر زحیر و در گداز لحظه لحظه امتحانها می رسد سر دلها می نماید در جسد چون ز قندیل آب و روغن گشته فاش یا چو خاکی که بروید سرهاش از پیاز و گندنا و کوکنار سر دی پیدا کند دست بهار آن یکی سرسبز نحن المتقون وآن دگر هم چون بنفشه سرنگون چشمها بیرون جهیده از خطر گشته ده چشمه ز بیم مستقر باز مانده دیده ها در انتظار تا که نامه ناید از سوی یسار چشم گردان سوی راست و سوی چپ زانک نبود بخت نامه راست زپ نامه ای آید به دست بنده ای سر سیه از جرم و فسق آگنده ای اندرو یک خیر و یک توفیق نه جز که آزار دل صدیق نه پر ز سر تا پای زشتی و گناه تسخر و خنبک زدن بر اهل راه آن دغل کاری و دزدیهای او و آن چو فرعونان انا و انای او چون بخواند نامه خود آن ثقیل داند او که سوی زندان شد رحیل پس روان گردد چو دزدان سوی دار جرم پیدا بسته راه اعتذار آن هزاران حجت و گفتار بد بر دهانش گشته چون مسمار بد رخت دزدی بر تن و در خانه اش گشته پیدا گم شده افسانه اش پس روان گردد به زندان سعیر که نباشد خار را ز آتش گزیر چون موکل آن ملایک پیش و پس بوده پنهان گشته پیدا چون عسس می برندش می سپوزندش به نیش که برو ای سگ به کهدانهای خویش می کشد پا بر سر هر راه او تا بود که برجهد زان چاه او منتظر می ایستد تن می زند در امیدی روی وا پس می کند اشک می بارد چو باران خزان خشک اومیدی چه دارد او جز آن هر زمانی روی وا پس می کند رو به درگاه مقدس می کند پس ز حق امر آید از اقلیم نور که بگوییدش کای بطال عور انتظار چیستی ای کان شر رو چه وا پس می کنی ای خیره سر نامه ات آنست کت آمد به دست ای خدا آزار و ای شیطان پرست چون بدیدی نامه کردار خویش چه نگری پس بین جزای کار خویش بیهده چه مول مولی می زنی در چنین چه کو امید روشنی نه ترا از روی ظاهر طاعتی نه ترا در سر و باطن نیتی نه ترا شبها مناجات و قیام نه ترا در روز پرهیز و صیام نه ترا حفظ زبان ز آزار کس نه نظر کردن به عبرت پیش و پس پیش چه بود یاد مرگ و نزع خویش پس چه باشد مردن یاران ز پیش نه ترا بر ظلم توبه پر خروش ای دغا گندم نمای جوفروش چون ترازوی تو کژ بود و دغا راست چون جویی ترازوی جزا چونک پای چپ بدی در غدر و کاست نامه چون آید ترا در دست راست چون جزا سایه ست ای قد تو خم سایه تو کژ فتد در پیش هم زین قبل آید خطابات درشت که شود که را از آن هم کوز پشت بنده گوید آنچ فرمودی بیان صد چنانم صد چنانم صد چنان خود تو پوشیدی بترها را به حلم ورنه می دانی فضیحتها به علم لیک بیرون از جهاد و فعل خویش از ورای خیر و شر و کفر و کیش وز نیاز عاجزانه خویشتن وز خیال و وهم من یا صد چو من بودم اومیدی به محض لطف تو از ورای راست باشی یا عتو بخشش محضی ز لطف بی عوض بودم اومید ای کریم بی عوض رو سپس کردم بدان محض کرم سوی فعل خویشتن می ننگرم سوی آن اومید کردم روی خویش که وجودم داده ای از پیش بیش خلعت هستی بدادی رایگان من همیشه معتمد بودم بر آن چون شمارد جرم خود را و خطا محض بخشایش در آید در عطا کای ملایک باز آریدش به ما که بدستش چشم دل سوی رجا لاابالی وار آزادش کنیم وآن خطاها را همه خط بر زنیم لا ابالی مر کسی را شد مباح کش زیان نبود ز غدر و از صلاح آتشی خوش بر فروزیم از کرم تا نماند جرم و زلت بیش و کم آتشی کز شعله اش کمتر شرار می بسوزد جرم و جبر و اختیار شعله در بنگاه انسانی زنیم خار را گلزار روحانی کنیم ما فرستادیم از چرخ نهم کیمیا یصلح لکم اعمالکم خود چه باشد پیش نور مستقر کر و فر اختیار بوالبشر گوشت پاره آلت گویای او پیه پاره منظر بینای او مسمع او آن دو پاره استخوان مدرکش دو قطره خون یعنی جنان کرمکی و از قذر آکنده ای طمطراقی در جهان افکنده ای از منی بودی منی را واگذار ای ایاز آن پوستین را یاد دار

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۴ - قصهٔ ایاز و حجره داشتن او جهت چارق و پوستین و گمان آمدن خواجه تاشانش را کی او را در آن حجره دفینه است به سبب محکمی در و گرانی قفل آن ایاز از زیرکی انگیخته پوستین و چارقش آویخته می رود هر روز در حجره خلا چارقت اینست منگر درعلا شاه را گفتند او را حجره ایست اندر آنجا زر و سیم و خمره ایست راه می ندهد کسی را اندرو بسته می دارد همیشه آن در او شاه فرمود ای عجب آن بنده را چیست خود پنهان و پوشیده ز ما پس اشارت کرد میری را که رو نیم شب بگشای و اندر حجره شو هر چه یابی مر ترا یغماش کن سر او را بر ندیمان فاش کن با چنین اکرام و لطف بی عدد از لییمی سیم و زر پنهان کند می نماید او وفا و عشق و جوش وانگه او گندم نمای جوفروش هر که اندر عشق یابد زندگی کفر باشد پیش او جز بندگی نیم شب آن میر با سی معتمد در گشاد حجره او رای زد مشعله بر کرده چندین پهلوان جانب حجره روانه شادمان که امر سلطانست بر حجره زنیم هر یکی همیان زر در کش کنیم آن یکی می گفت هی چه جای زر از عقیق و لعل گوی و از گهر خاص خاص مخزن سلطان ویست بلک اکنون شاه را خود جان ویست چه محل دارد به پیش این عشیق لعل و یاقوت و زمرد یا عقیق شاه را بر وی نبودی بد گمان تسخری می کرد بهر امتحان پاک می دانستش از هر غش و غل باز از وهمش همی لرزید دل که مبادا کین بود خسته شود من نخواهم که برو خجلت رود این نکردست او و گر کرد او رواست هر چه خواهد گو بکن محبوب ماست هر چه محبوبم کند من کرده ام او منم من او چه گر در پرده ام باز گفتی دور از آن خو و خصال این چنین تخلیط ژاژست و خیال از ایاز این خود محالست و بعید کو یکی دریاست قعرش ناپدید هفت دریا اندرو یک قطره ای جمله هستی ز موجش چکره ای جمله پاکیها از آن دریا برند قطره هااش یک به یک میناگرند شاه شاهانست و بلک شاه ساز وز برای چشم بد نامش ایاز چشمهای نیک هم بر وی به دست از ره غیرت که حسنش بی حدست یک دهان خواهم به پهنای فلک تا بگویم وصف آن رشک ملک ور دهان یابم چنین و صد چنین تنگ آید در فغان این حنین این قدر گر هم نگویم ای سند شیشه دل از ضعیفی بشکند شیشه دل را چو نازک دیده ام بهر تسکین بس قبا بدریده ام من سر هر ماه سه روز ای صنم بی گمان باید که دیوانه شوم هین که امروز اول سه روزه است روز پیروزست نه پیروزه است هر دلی که اندر غم شه می بود دم به دم او را سر مه می بود قصه محمود و اوصاف ایاز چون شدم دیوانه رفت اکنون ز ساز

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۴ - قصهٔ ایاز و حجره داشتن او جهت چارق و پوستین و گمان آمدن خواجه تاشانش را کی او را در آن حجره دفینه است به سبب محکمی در و گرانی قفل آن ایاز از زیرکی انگیخته پوستین و چارقش آویخته می رود هر روز در حجره خلا چارقت اینست منگر درعلا شاه را گفتند او را حجره ایست اندر آنجا زر و سیم و خمره ایست راه می ندهد کسی را اندرو بسته می دارد همیشه آن در او شاه فرمود ای عجب آن بنده را چیست خود پنهان و پوشیده ز ما پس اشارت کرد میری را که رو نیم شب بگشای و اندر حجره شو هر چه یابی مر ترا یغماش کن سر او را بر ندیمان فاش کن با چنین اکرام و لطف بی عدد از لییمی سیم و زر پنهان کند می نماید او وفا و عشق و جوش وانگه او گندم نمای جوفروش هر که اندر عشق یابد زندگی کفر باشد پیش او جز بندگی نیم شب آن میر با سی معتمد در گشاد حجره او رای زد مشعله بر کرده چندین پهلوان جانب حجره روانه شادمان که امر سلطانست بر حجره زنیم هر یکی همیان زر در کش کنیم آن یکی می گفت هی چه جای زر از عقیق و لعل گوی و از گهر خاص خاص مخزن سلطان ویست بلک اکنون شاه را خود جان ویست چه محل دارد به پیش این عشیق لعل و یاقوت و زمرد یا عقیق شاه را بر وی نبودی بد گمان تسخری می کرد بهر امتحان پاک می دانستش از هر غش و غل باز از وهمش همی لرزید دل که مبادا کین بود خسته شود من نخواهم که برو خجلت رود این نکردست او و گر کرد او رواست هر چه خواهد گو بکن محبوب ماست هر چه محبوبم کند من کرده ام او منم من او چه گر در پرده ام باز گفتی دور از آن خو و خصال این چنین تخلیط ژاژست و خیال از ایاز این خود محالست و بعید کو یکی دریاست قعرش ناپدید هفت دریا اندرو یک قطره ای جمله هستی ز موجش چکره ای جمله پاکیها از آن دریا برند قطره هااش یک به یک میناگرند شاه شاهانست و بلک شاه ساز وز برای چشم بد نامش ایاز چشمهای نیک هم بر وی به دست از ره غیرت که حسنش بی حدست یک دهان خواهم به پهنای فلک تا بگویم وصف آن رشک ملک ور دهان یابم چنین و صد چنین تنگ آید در فغان این حنین این قدر گر هم نگویم ای سند شیشه دل از ضعیفی بشکند شیشه دل را چو نازک دیده ام بهر تسکین بس قبا بدریده ام من سر هر ماه سه روز ای صنم بی گمان باید که دیوانه شوم هین که امروز اول سه روزه است روز پیروزست نه پیروزه است هر دلی که اندر غم شه می بود دم به دم او را سر مه می بود قصه محمود و اوصاف ایاز چون شدم دیوانه رفت اکنون ز ساز

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۵ - بیان آنک آنچ بیان کرده می‌شود صورت قصه است وانگه آن صورتیست کی در خورد این صورت گیرانست و درخورد آینهٔ تصویر ایشان و از قدوسیتی کی حقیقت این قصه راست نطق را ازین تنزیل شرم می‌آید و از خجالت سر و ریش و قلم گم می‌کند و العاقل یکفیه الاشاره زانک پیلم دید هندستان به خواب از خراج اومید بر ده شد خراب کیف یاتی النظم لی والقافیه بعد ما ضاعت اصول العافیه ما جنون واحد لی فی الشجون بل جنون فی جنون فی جنون ذاب جسمی من اشارات الکنی منذ عاینت البقاء فی الفنا ای ایاز از عشق تو گشتم چو موی ماندم از قصه تو قصه من بگوی بس فسانه عشق تو خواندم به جان تو مرا که افسانه گشتستم بخوان خود تو می خوانی نه من ای مقتدی من که طورم تو موسی وین صدا کوه بیچاره چه داند گفت چیست زانک موسی می بداند که تهیست کوه می داند به قدر خویشتن اندکی دارد ز لطف روح تن تن چو اصطرلاب باشد ز احتساب آیتی از روح هم چون آفتاب آن منجم چون نباشد چشم تیز شرط باشد مرد اصطرلاب ریز تا صطرلابی کند از بهر او تا برد از حالت خورشید بو جان کز اصطرلاب جوید او صواب چه قدر داند ز چرخ و آفتاب تو که ز اصطرلاب دیده بنگری درجهان دیدن یقین بس قاصری تو جهان را قدر دیده دیده ای کو جهان سبلت چرا مالیده ای عارفان را سرمه ای هست آن بجوی تا که دریا گردد این چشم چو جوی ذره ای از عقل و هوش ار با منست این چه سودا و پریشان گفتنست چونک مغز من ز عقل و هش تهیست پس گناه من درین تخلیط چیست نه گناه اوراست که عقلم ببرد عقل جمله عاقلان پیشش بمرد یا مجیر العقل فتان الحجی ما سواک للعقول مرتجی ما اشتهیت العقل مذ جننتنی ما حسدت الحسن مذ زینتنی هل جنونی فی هواک مستطاب قل بلی والله یجزیک الثواب گر بتازی گوید او ور پارسی گوش و هوشی کو که در فهمش رسی باده او درخور هر هوش نیست حلقه او سخره هر گوش نیست بار دیگر آمدم دیوانه وار رو رو ای جان زود زنجیری بیار غیر آن زنجیر زلف دلبرم گر دو صد زنجیر آری بردرم مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۶ - حکمت نظر کردن در چارق و پوستین کی فلینظر الانسان مم خلق بازگردان قصه عشق ایاز که آن یکی گنجیست مالامال راز می رود هر روز در حجره برین تا ببیند چارقی با پوستین زانک هستی سخت مستی آورد عقل از سر شرم از دل می برد صد هزاران قرن پیشین را همین مستی هستی بزد ره زین کمین شد عزازیلی ازین مستی بلیس که چرا آدم شود بر من رییس خواجه ام من نیز و خواجه زاده ام صد هنر را قابل و آماده ام در هنر من از کسی کم نیستم تا به خدمت پیش دشمن بیستم من ز آتش زاده ام او از وحل پیش آتش مر وحل را چه محل او کجا بود اندر آن دوری که من صدر عالم بودم و فخر زمن

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۵ - بیان آنک آنچ بیان کرده می‌شود صورت قصه است وانگه آن صورتیست کی در خورد این صورت گیرانست و درخورد آینهٔ تصویر ایشان و از قدوسیتی کی حقیقت این قصه راست نطق را ازین تنزیل شرم می‌آید و از خجالت سر و ریش و قلم گم می‌کند و العاقل یکفیه الاشاره زانک پیلم دید هندستان به خواب از خراج اومید بر ده شد خراب کیف یاتی النظم لی والقافیه بعد ما ضاعت اصول العافیه ما جنون واحد لی فی الشجون بل جنون فی جنون فی جنون ذاب جسمی من اشارات الکنی منذ عاینت البقاء فی الفنا ای ایاز از عشق تو گشتم چو موی ماندم از قصه تو قصه من بگوی بس فسانه عشق تو خواندم به جان تو مرا که افسانه گشتستم بخوان خود تو می خوانی نه من ای مقتدی من که طورم تو موسی وین صدا کوه بیچاره چه داند گفت چیست زانک موسی می بداند که تهیست کوه می داند به قدر خویشتن اندکی دارد ز لطف روح تن تن چو اصطرلاب باشد ز احتساب آیتی از روح هم چون آفتاب آن منجم چون نباشد چشم تیز شرط باشد مرد اصطرلاب ریز تا صطرلابی کند از بهر او تا برد از حالت خورشید بو جان کز اصطرلاب جوید او صواب چه قدر داند ز چرخ و آفتاب تو که ز اصطرلاب دیده بنگری درجهان دیدن یقین بس قاصری تو جهان را قدر دیده دیده ای کو جهان سبلت چرا مالیده ای عارفان را سرمه ای هست آن بجوی تا که دریا گردد این چشم چو جوی ذره ای از عقل و هوش ار با منست این چه سودا و پریشان گفتنست چونک مغز من ز عقل و هش تهیست پس گناه من درین تخلیط چیست نه گناه اوراست که عقلم ببرد عقل جمله عاقلان پیشش بمرد یا مجیر العقل فتان الحجی ما سواک للعقول مرتجی ما اشتهیت العقل مذ جننتنی ما حسدت الحسن مذ زینتنی هل جنونی فی هواک مستطاب قل بلی والله یجزیک الثواب گر بتازی گوید او ور پارسی گوش و هوشی کو که در فهمش رسی باده او درخور هر هوش نیست حلقه او سخره هر گوش نیست بار دیگر آمدم دیوانه وار رو رو ای جان زود زنجیری بیار غیر آن زنجیر زلف دلبرم گر دو صد زنجیر آری بردرم مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۶ - حکمت نظر کردن در چارق و پوستین کی فلینظر الانسان مم خلق بازگردان قصه عشق ایاز که آن یکی گنجیست مالامال راز می رود هر روز در حجره برین تا ببیند چارقی با پوستین زانک هستی سخت مستی آورد عقل از سر شرم از دل می برد صد هزاران قرن پیشین را همین مستی هستی بزد ره زین کمین شد عزازیلی ازین مستی بلیس که چرا آدم شود بر من رییس خواجه ام من نیز و خواجه زاده ام صد هنر را قابل و آماده ام در هنر من از کسی کم نیستم تا به خدمت پیش دشمن بیستم من ز آتش زاده ام او از وحل پیش آتش مر وحل را چه محل او کجا بود اندر آن دوری که من صدر عالم بودم و فخر زمن

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۷ - خلق الجان من مارج من نار و قوله تعالی فی حق ابلیس انه کان من الجن ففسق شعله می زد آتش جان سفیه که آتشی بود الولد سر ابیه نه غلط گفتم که بد قهر خدا علتی را پیش آوردن چرا کار بی علت مبرا از علل مستمر و مستقرست از ازل در کمال صنع پاک مستحث علت حادث چه گنجد یا حدث سر اب چه بود اب ما صنع اوست صنع مغزست و اب صورت چو پوست عشق دان ای فندق تن دوستت جانت جوید مغز و کوبد پوستت دوزخی که پوست باشد دوستش داد بدلنا جلودا پوستش معنی و مغزت بر آتش حاکمست لیک آتش را قشورت هیزمست کوزه چوبین که در وی آب جوست قدرت آتش همه بر ظرف اوست معنی انسان بر آتش مالکست مالک دوزخ درو کی هالکست پس میفزا تو بدن معنی فزا تا چو مالک باشی آتش را کیا پوستها بر پوست می افزوده ای لاجرم چون پوست اندر دوده ای زانک آتش را علف جز پوست نیست قهر حق آن کبر را پوستین کنیست این تکبر از نتیجه پوستست جاه و مال آن کبر را زان دوستست این تکبر چیست غفلت از لباب منجمد چون غفلت یخ ز آفتاب چون خبر شد ز آفتابش یخ نماند نرم گشت و گرم گشت و تیز راند شد ز دید لب جمله تن طمع خوار و عاشق شد که ذل من طمع چون نبیند مغز قانع شد به پوست بند عز من قنع زندان اوست عزت اینجا گبریست و ذل دین سنگ تا فانی نشد کی شد نگین در مقام سنگی آنگاهی انا وقت مسکین گشتن تست وفنا کبر زان جوید همیشه جاه و مال که ز سرگینست گلخن را کمال کین دو دایه پوست را افزون کنند شحم و لحم و کبر و نخوت آکنند دیده را بر لب لب نفراشتند پوست را زان روی لب پنداشتند پیش وا ابلیس بود این راه را کو شکار آمد شبیکه جاه را مال چون مارست و آن جاه اژدها سایه مردان زمرد این دو را زان زمرد مار را دیده جهد کور گردد مار و ره رو وا رهد چون برین ره خار بنهاد آن رییس هر که خست او گفته لعنت بر بلیس یعنی این غم بر من از غدر ویست غدر را آن مقتدا سابق پیست بعد ازو خود قرن بر قرن آمدند جملگان بر سنت او پا زدند هر که بنهد سنت بد ای فتا تا در افتد بعد او خلق از عمی جمع گردد بر وی آن جمله بزه کو سری بودست و ایشان دم غزه لیک آدم چارق و آن پوستین پیش می آورد که هستم ز طین چون ایاز آن چارقش مورود بود لاجرم او عاقبت محمود بود هست مطلق کارساز نیستیست کارگاه هست کن جز نیست چیست بر نوشته هیچ بنویسد کسی یا نهاله کارد اندر مغرسی کاغذی جوید که آن بنوشته نیست تخم کارد موضعی که کشته نیست تو برادر موضع ناکشته باش کاغذ اسپید نابنوشته باش تا مشرف گردی از نون والقلم تا بکارد در تو تخم آن ذوالکرم خود ازین پالوده نالیسیده گیر مطبخی که دیده ای نادیده گیر زانک ازین پالوده مستیها بود پوستین و چارق از یادت رود چون در آید نزع و مرگ آهی کنی ذکر دلق و چارق آنگاهی کنی تا نمانی غرق موج زشتیی که نباشد از پناهی پشتیی یاد ناری از سفینه راستین ننگری در چارق و در پوستین چونک درمانی به غرقاب فنا پس ظلمنا ورد سازی بر ولا دیو گوید بنگرید این خام را سر برید این مرغ بی هنگام را دور این خصلت ز فرهنگ ایاز که پدید آید نمازش بی نماز او خروس آسمان بوده ز پیش نعره های او همه در وقت خویش

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر پنجم » بخش ۷۷ - خلق الجان من مارج من نار و قوله تعالی فی حق ابلیس انه کان من الجن ففسق شعله می زد آتش جان سفیه که آتشی بود الولد سر ابیه نه غلط گفتم که بد قهر خدا علتی را پیش آوردن چرا کار بی علت مبرا از علل مستمر و مستقرست از ازل در کمال صنع پاک مستحث علت حادث چه گنجد یا حدث سر اب چه بود اب ما صنع اوست صنع مغزست و اب صورت چو پوست عشق دان ای فندق تن دوستت جانت جوید مغز و کوبد پوستت دوزخی که پوست باشد دوستش داد بدلنا جلودا پوستش معنی و مغزت بر آتش حاکمست لیک آتش را قشورت هیزمست کوزه چوبین که در وی آب جوست قدرت آتش همه بر ظرف اوست معنی انسان بر آتش مالکست مالک دوزخ درو کی هالکست پس میفزا تو بدن معنی فزا تا چو مالک باشی آتش را کیا پوستها بر پوست می افزوده ای لاجرم چون پوست اندر دوده ای زانک آتش را علف جز پوست نیست قهر حق آن کبر را پوستین کنیست این تکبر از نتیجه پوستست جاه و مال آن کبر را زان دوستست این تکبر چیست غفلت از لباب منجمد چون غفلت یخ ز آفتاب چون خبر شد ز آفتابش یخ نماند نرم گشت و گرم گشت و تیز راند شد ز دید لب جمله تن طمع خوار و عاشق شد که ذل من طمع چون نبیند مغز قانع شد به پوست بند عز من قنع زندان اوست عزت اینجا گبریست و ذل دین سنگ تا فانی نشد کی شد نگین در مقام سنگی آنگاهی انا وقت مسکین گشتن تست وفنا کبر زان جوید همیشه جاه و مال که ز سرگینست گلخن را کمال کین دو دایه پوست را افزون کنند شحم و لحم و کبر و نخوت آکنند دیده را بر لب لب نفراشتند پوست را زان روی لب پنداشتند پیش وا ابلیس بود این راه را کو شکار آمد شبیکه جاه را مال چون مارست و آن جاه اژدها سایه مردان زمرد این دو را زان زمرد مار را دیده جهد کور گردد مار و ره رو وا رهد چون برین ره خار بنهاد آن رییس هر که خست او گفته لعنت بر بلیس یعنی این غم بر من از غدر ویست غدر را آن مقتدا سابق پیست بعد ازو خود قرن بر قرن آمدند جملگان بر سنت او پا زدند هر که بنهد سنت بد ای فتا تا در افتد بعد او خلق از عمی جمع گردد بر وی آن جمله بزه کو سری بودست و ایشان دم غزه لیک آدم چارق و آن پوستین پیش می آورد که هستم ز طین چون ایاز آن چارقش مورود بود لاجرم او عاقبت محمود بود هست مطلق کارساز نیستیست کارگاه هست کن جز نیست چیست بر نوشته هیچ بنویسد کسی یا نهاله کارد اندر مغرسی کاغذی جوید که آن بنوشته نیست تخم کارد موضعی که کشته نیست تو برادر موضع ناکشته باش کاغذ اسپید نابنوشته باش تا مشرف گردی از نون والقلم تا بکارد در تو تخم آن ذوالکرم خود ازین پالوده نالیسیده گیر مطبخی که دیده ای نادیده گیر زانک ازین پالوده مستیها بود پوستین و چارق از یادت رود چون در آید نزع و مرگ آهی کنی ذکر دلق و چارق آنگاهی کنی تا نمانی غرق موج زشتیی که نباشد از پناهی پشتیی یاد ناری از سفینه راستین ننگری در چارق و در پوستین چونک درمانی به غرقاب فنا پس ظلمنا ورد سازی بر ولا دیو گوید بنگرید این خام را سر برید این مرغ بی هنگام را دور این خصلت ز فرهنگ ایاز که پدید آید نمازش بی نماز او خروس آسمان بوده ز پیش نعره های او همه در وقت خویش