جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۶ - مناجات سیم متضمن اشارت به آنکه موجب غفلت آدمی از نور شهود او دوام فیض و استمرار وجود اوست و اگر فرضا یک لحظه آن فیض منقطع شدی همه کس بر آن معنی مطلع گشتی ای ز وجود تو نمود همه جود تو سرمایه بود همه مبدع نوی و کهن ما تویی هست کن و نیست کن ما تویی کارگرانند درین کارگاه ز آتش لا سوخته در لااله نیست ز لا مخلصی الا تو را حکم تبارک و تعالی تو را فیض نوالت چو پیاپی رسد کس به شناسایی آن کی رسد در خم این دایره هزل و جد ضد متبین نشود جز به ضد از عدم انوار قدم بازگیر از رقم لوح قلم بازگیر سبحه بکش از کف روحانیان رخنه فکن در صف نورانیان از سر کرسی بفکن عرش را خوان پی کرسی نهیش فرش را پایه کرسی به زمین بر فرو گرد مذلت بنشین گو بر او زلزله در گنبد اخضر فکن یک دو سه قاروره به هم در شکن منطقه بگشا ز میان فلک تیر بیفکن ز کمان فلک بازگشا عقد ثریا ز هم ساز جدا پیکر جوزا ز هم گاو چرا خورده این مرغزار شیر جهان خوار فنا را سپار قطع کن از داس اجل خوشه اش ساز پی راه فنا توشه اش باغ عناصر که زمینش خوش است آب گوارنده هوا دلکش است هست گلی رسته در او آتشین غنچه آن گلشن چرخ برین یار بر این باغ ز انجم تگرگ در هم و بر هم شکنش شاخ و برگ خاصترین میوه آن کادمیست لذتش از چاشنی محرمیست پخته و خامش همه بر خاک ریز بر سرش از باد اجل خاک بیز تا همه دانند که صانع تویی مبدع این جمله بدایع تویی هستی و پایندگی از توست و بس مردگی و زندگی از توست و بس جز تو کسی نیست به ملک قدم کز لمن الملک فرازد علم جامی اگر نیست ز بخت نژند چون علم خسرویش سربلند از علم فقر بلندیش ده زیر علم سایه پسندیش ده جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۷ - مناجات چهارم در التجا و اعتصام به ذوالجلال والاکرام و طلب توفیق در تحقیق این مقصد و مرام ای ز کرم چاره گر کارها مرهم راحت نه آزارها روشنی دیده بینندگان پردگی پرده نشینندگان عقده گشاینده هر مشکلی قبله نماینده هر مقبلی توشه نه گوشه نشینان پاک خوشه ده دانه فشانان خاک بازوی تأیید هنرپیشگان قبله توحید یک اندیشگان شانه زن زلف عروس بهار مرسله بند گلوی شاخسار از نم لطفی که هوا ریخته عقد در از گوش گل آویخته در دل محرم ز جمالت چراغ سیه محروم ز تو داغ داغ طاعت تو نغزترین پیشه ای فکرت تو مغز هر اندیشه ای پای طلب راه گذار از تو یافت دست توان قوت کار از تو یافت بلکه تویی کارگر راستین دست همه دست تو را آستین تا نکنی تو نتوانیم ما گر ندهی تو چه ستانیم ما نیست درین کارگاه گیر و دار جز تو کسی کاید ازو هیچ کار روی عبادت به تو آریم و بس چشم عنایت ز تو داریم و بس در کف ما مشعل توفیق نه ره به نهانخانه تحقیق ده اهل دل از نظم چو محفل نهند باده راز از قدح دل دهند رشحی ازان باده به جامی رسان رونق نظمش به نظامی رسان پست چو خاکست بریز از نوش جرعه ای از بزمگه خسروش قافیه آنجا که نظامی نواست بر گذر قافیه جامی سزاست بر سر خسرو که بلند افسر است از کف درویش گلی در خور است این نفس از همت دون من است وین هوس از طبع زبون من است ورنه از آنجا که کرم های توست کی بودم رشته امید سست صد چو نظامی و چو خسرو هزار شایدم از جام سخن جرعه خوار بر همه در شعر بلندیم بخش مرتبه شرع پسندیم بخش پایه نظمم ز همه بگذران خاصه به نعت سر پیغمبران

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۶ - مناجات سیم متضمن اشارت به آنکه موجب غفلت آدمی از نور شهود او دوام فیض و استمرار وجود اوست و اگر فرضا یک لحظه آن فیض منقطع شدی همه کس بر آن معنی مطلع گشتی ای ز وجود تو نمود همه جود تو سرمایه بود همه مبدع نوی و کهن ما تویی هست کن و نیست کن ما تویی کارگرانند درین کارگاه ز آتش لا سوخته در لااله نیست ز لا مخلصی الا تو را حکم تبارک و تعالی تو را فیض نوالت چو پیاپی رسد کس به شناسایی آن کی رسد در خم این دایره هزل و جد ضد متبین نشود جز به ضد از عدم انوار قدم بازگیر از رقم لوح قلم بازگیر سبحه بکش از کف روحانیان رخنه فکن در صف نورانیان از سر کرسی بفکن عرش را خوان پی کرسی نهیش فرش را پایه کرسی به زمین بر فرو گرد مذلت بنشین گو بر او زلزله در گنبد اخضر فکن یک دو سه قاروره به هم در شکن منطقه بگشا ز میان فلک تیر بیفکن ز کمان فلک بازگشا عقد ثریا ز هم ساز جدا پیکر جوزا ز هم گاو چرا خورده این مرغزار شیر جهان خوار فنا را سپار قطع کن از داس اجل خوشه اش ساز پی راه فنا توشه اش باغ عناصر که زمینش خوش است آب گوارنده هوا دلکش است هست گلی رسته در او آتشین غنچه آن گلشن چرخ برین یار بر این باغ ز انجم تگرگ در هم و بر هم شکنش شاخ و برگ خاصترین میوه آن کادمیست لذتش از چاشنی محرمیست پخته و خامش همه بر خاک ریز بر سرش از باد اجل خاک بیز تا همه دانند که صانع تویی مبدع این جمله بدایع تویی هستی و پایندگی از توست و بس مردگی و زندگی از توست و بس جز تو کسی نیست به ملک قدم کز لمن الملک فرازد علم جامی اگر نیست ز بخت نژند چون علم خسرویش سربلند از علم فقر بلندیش ده زیر علم سایه پسندیش ده جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۷ - مناجات چهارم در التجا و اعتصام به ذوالجلال والاکرام و طلب توفیق در تحقیق این مقصد و مرام ای ز کرم چاره گر کارها مرهم راحت نه آزارها روشنی دیده بینندگان پردگی پرده نشینندگان عقده گشاینده هر مشکلی قبله نماینده هر مقبلی توشه نه گوشه نشینان پاک خوشه ده دانه فشانان خاک بازوی تأیید هنرپیشگان قبله توحید یک اندیشگان شانه زن زلف عروس بهار مرسله بند گلوی شاخسار از نم لطفی که هوا ریخته عقد در از گوش گل آویخته در دل محرم ز جمالت چراغ سیه محروم ز تو داغ داغ طاعت تو نغزترین پیشه ای فکرت تو مغز هر اندیشه ای پای طلب راه گذار از تو یافت دست توان قوت کار از تو یافت بلکه تویی کارگر راستین دست همه دست تو را آستین تا نکنی تو نتوانیم ما گر ندهی تو چه ستانیم ما نیست درین کارگاه گیر و دار جز تو کسی کاید ازو هیچ کار روی عبادت به تو آریم و بس چشم عنایت ز تو داریم و بس در کف ما مشعل توفیق نه ره به نهانخانه تحقیق ده اهل دل از نظم چو محفل نهند باده راز از قدح دل دهند رشحی ازان باده به جامی رسان رونق نظمش به نظامی رسان پست چو خاکست بریز از نوش جرعه ای از بزمگه خسروش قافیه آنجا که نظامی نواست بر گذر قافیه جامی سزاست بر سر خسرو که بلند افسر است از کف درویش گلی در خور است این نفس از همت دون من است وین هوس از طبع زبون من است ورنه از آنجا که کرم های توست کی بودم رشته امید سست صد چو نظامی و چو خسرو هزار شایدم از جام سخن جرعه خوار بر همه در شعر بلندیم بخش مرتبه شرع پسندیم بخش پایه نظمم ز همه بگذران خاصه به نعت سر پیغمبران

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۸ - نعت اول منبی از تقدم حقیقت وی بر همه حقایق امکانی به حسب مرتبه و وجود روحانی صلی الله علیه و سلم اختر برج شرف کاینات گوهر درج صدف کاینات جنبش اول ز محیط قدم سلسله جنبان وجود از عدم کلک عنایت چو رقم ساز کرد از همه پیش این رقم آغاز کرد مطلع دیباچه این ابجد است پیشترین حرف که در احمد است نقطه وحدت چو قد افراخته از پی احمد الفی ساخته کرده چو قطر آن الف مستقیم دایره غیب هویت دو نیم نیمی از آن قوس جهان قدم قوس دگر ممکن رو در عدم بر هدف انداخته از دست پاک زین دو کمان تیر زهی شست پاک صدرنشین اوست درین پیشگاه کنت نبیا بود آن را گواه بود ز رخ شمع نبوت فروز آب ندیده گل آدم هنوز رفعت ازو منبر افلاک را رونق ازو خطبه لولاک را جز پی آن شاه رسالت مآب چرخ نزد خیمه زرین طناب جز پی آن شمع هدایت پناه ماه نشد قبه این بارگاه تا نه فروغ از رخش اندوختند مشعله مهر نیفروختند تا نه نظر بر قدش انداختند قایمه عرش نیفراختند خنده او جان به جهان در دمید منصب احیا به مسیحا رسید برق وی از وادی موسی بجست لمعه نور آمد از آنش به دست قامت طوبی ز قدش سایه ایست سدره ز کاخ شرفش پایه ایست رشحه جام کرمش سلسبیل مرغ هوای حرمش جبرییل نور مبین ناصیه پاک او حبل متین حلقه فتراک او تا زندش در خم فتراک دست عرش برین بر سر کرسی نشست او چه خور و صبح ویست آفتاب صبح ز خورشید بود نور یاب گر نه فروغی ز رخش تافتی صبح وی این نور کجا یافتی هست درین دایره رسمی درست تابش مهر از پس و صبح از نخست نورفشان اوست چه پیش و چه پس منبع انوار همین اوست بس جامی از آلایش خود دور باش ذره صفت غرقه این نور باش جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۹ - نعت دوم در صفت معراج که از آسمان رسالت وی پایه ایست بس بلند و از آفتاب جلالت وی سایه ایست بس ارجمند یک شبی از صبح دل افروزتر وز شب و روز همه فیروزتر طره او نافه دولت گشای غره او نور سعادت فزای بارقه لطف درافشان در او ابر عنایت گهر افشان در او خواجه که آمد دو جهان بنده اش کرد مدد دولت پاینده اش عشق رگ جانش کشیدن گرفت دل پی جانانش طپیدن گرفت بر مژه از اشک ره خواب زد راه طلب از ز سرشک آب زد چون نم آن ابر کرامت نثار باز نشاند از ره مقصد غبار قاصدی از کشور نورانیان پاک ز آلایش ظلمانیان آمد و آورد براقی چو برق پیکری از نور قدم تا به فرق اوج سپر همچو شهاب اشهبی چرخ ممر همچو قمر کوکبی رفتن او جستن تیر از کمان جستن او حجت طی مکان پیش نرفته نظر از گام او بود به هم جنبش و آرام او گفت که ای ساقی ابرار خیز جرعه بر این گنبد دوار ریز ساخته ای عرش برین فرش را فرش قدم کن چو زمین عرش را راهرو راسترو ماغوی رهبر روشن نظر ماطغی خلعت اسری به برانداخته جامه شب رفتن ازان ساخته پای درآورد به پشت براق خواند بر آفاق که هذا فراق تافت ز بیت الحرم او را لگام زد به طواف حرم قدس گام بود ازو گام نهادن همان در حرم قدس ستادن همان باز از آنجا کمر عزم جست روی سفر کرد به قصر نخست شد به در خانه ماه آفتاب یافت به یک حلقه زدن فتح باب رفت در آن خانه به صد عز و ناز خانه نشینان به هزاران نیاز سجده کنان بوسه به پایش زدند طبل دعا کوس ثنایش زدند کای به درت ملک و ملک ملتجی جیت الینا و لنعم المجی آمدی و آمدنت بس خوش است دیدن روی تو عجب دلکش است خاک رهت بر سر ما تاج باد هر شب عمرت شب معراج باد خانه به خانه به همین رسم و راه سایه طوبی شدش آرامگاه باز برافراخت از آنجا لوا رو به سراپرده ثم استوی همنفسش زد نفس لو دنوت زو شرف همنفسی گشت فوت پای ازان پایه فراتر نهاد عرش به زیر قدمش سر نهاد خرقه تن را ز تن جان فکند بر کتفش خلعت احسان فکند آن که ازین خرقه مجرد شده جاذبه شوق یکی صد شده خیمه برون زد ز حدود و جهات پرده او شد تتق نور ذات تیرگی هست ازو دور گشت پردگی پرده آن نور گشت کیست کزان پرده شود پرده ساز زمزمه ای گوید ازان پرده باز هست ز پرده بدر این گفت و گوی به که شود مختصر این گفت و گوی خواجه در آن پرده چو دید آنچه دید وانچه نیاید به زبان هم شنید یافت اجازت که ز اقلیم راز راحله راند به حریم مجاز کرد گذر بر صف افلاکیان شد ز تواضع شرف خاکیان آمد و بر ریگ حرم بسترش گرم هنوز از تن جان پرورش چون طلبیدند ازان گنج پاک بهره خود خانه خرابان خاک در دل هر خانه خرابی که خواست ریخت نصیبی به نصابی که خواست بود به یک لحظه در آن نیمه شب آمدن و رفتن او ای عجب بود بلی نور زمین و آسمان در سفر نور نگنجد زمان عالم ازان نور بود مستنیر دست بزن جامی و دامانش گیر بو که از آنجا به ضیایی رسی راه بیابی و به جایی رسی

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۸ - نعت اول منبی از تقدم حقیقت وی بر همه حقایق امکانی به حسب مرتبه و وجود روحانی صلی الله علیه و سلم اختر برج شرف کاینات گوهر درج صدف کاینات جنبش اول ز محیط قدم سلسله جنبان وجود از عدم کلک عنایت چو رقم ساز کرد از همه پیش این رقم آغاز کرد مطلع دیباچه این ابجد است پیشترین حرف که در احمد است نقطه وحدت چو قد افراخته از پی احمد الفی ساخته کرده چو قطر آن الف مستقیم دایره غیب هویت دو نیم نیمی از آن قوس جهان قدم قوس دگر ممکن رو در عدم بر هدف انداخته از دست پاک زین دو کمان تیر زهی شست پاک صدرنشین اوست درین پیشگاه کنت نبیا بود آن را گواه بود ز رخ شمع نبوت فروز آب ندیده گل آدم هنوز رفعت ازو منبر افلاک را رونق ازو خطبه لولاک را جز پی آن شاه رسالت مآب چرخ نزد خیمه زرین طناب جز پی آن شمع هدایت پناه ماه نشد قبه این بارگاه تا نه فروغ از رخش اندوختند مشعله مهر نیفروختند تا نه نظر بر قدش انداختند قایمه عرش نیفراختند خنده او جان به جهان در دمید منصب احیا به مسیحا رسید برق وی از وادی موسی بجست لمعه نور آمد از آنش به دست قامت طوبی ز قدش سایه ایست سدره ز کاخ شرفش پایه ایست رشحه جام کرمش سلسبیل مرغ هوای حرمش جبرییل نور مبین ناصیه پاک او حبل متین حلقه فتراک او تا زندش در خم فتراک دست عرش برین بر سر کرسی نشست او چه خور و صبح ویست آفتاب صبح ز خورشید بود نور یاب گر نه فروغی ز رخش تافتی صبح وی این نور کجا یافتی هست درین دایره رسمی درست تابش مهر از پس و صبح از نخست نورفشان اوست چه پیش و چه پس منبع انوار همین اوست بس جامی از آلایش خود دور باش ذره صفت غرقه این نور باش جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۹ - نعت دوم در صفت معراج که از آسمان رسالت وی پایه ایست بس بلند و از آفتاب جلالت وی سایه ایست بس ارجمند یک شبی از صبح دل افروزتر وز شب و روز همه فیروزتر طره او نافه دولت گشای غره او نور سعادت فزای بارقه لطف درافشان در او ابر عنایت گهر افشان در او خواجه که آمد دو جهان بنده اش کرد مدد دولت پاینده اش عشق رگ جانش کشیدن گرفت دل پی جانانش طپیدن گرفت بر مژه از اشک ره خواب زد راه طلب از ز سرشک آب زد چون نم آن ابر کرامت نثار باز نشاند از ره مقصد غبار قاصدی از کشور نورانیان پاک ز آلایش ظلمانیان آمد و آورد براقی چو برق پیکری از نور قدم تا به فرق اوج سپر همچو شهاب اشهبی چرخ ممر همچو قمر کوکبی رفتن او جستن تیر از کمان جستن او حجت طی مکان پیش نرفته نظر از گام او بود به هم جنبش و آرام او گفت که ای ساقی ابرار خیز جرعه بر این گنبد دوار ریز ساخته ای عرش برین فرش را فرش قدم کن چو زمین عرش را راهرو راسترو ماغوی رهبر روشن نظر ماطغی خلعت اسری به برانداخته جامه شب رفتن ازان ساخته پای درآورد به پشت براق خواند بر آفاق که هذا فراق تافت ز بیت الحرم او را لگام زد به طواف حرم قدس گام بود ازو گام نهادن همان در حرم قدس ستادن همان باز از آنجا کمر عزم جست روی سفر کرد به قصر نخست شد به در خانه ماه آفتاب یافت به یک حلقه زدن فتح باب رفت در آن خانه به صد عز و ناز خانه نشینان به هزاران نیاز سجده کنان بوسه به پایش زدند طبل دعا کوس ثنایش زدند کای به درت ملک و ملک ملتجی جیت الینا و لنعم المجی آمدی و آمدنت بس خوش است دیدن روی تو عجب دلکش است خاک رهت بر سر ما تاج باد هر شب عمرت شب معراج باد خانه به خانه به همین رسم و راه سایه طوبی شدش آرامگاه باز برافراخت از آنجا لوا رو به سراپرده ثم استوی همنفسش زد نفس لو دنوت زو شرف همنفسی گشت فوت پای ازان پایه فراتر نهاد عرش به زیر قدمش سر نهاد خرقه تن را ز تن جان فکند بر کتفش خلعت احسان فکند آن که ازین خرقه مجرد شده جاذبه شوق یکی صد شده خیمه برون زد ز حدود و جهات پرده او شد تتق نور ذات تیرگی هست ازو دور گشت پردگی پرده آن نور گشت کیست کزان پرده شود پرده ساز زمزمه ای گوید ازان پرده باز هست ز پرده بدر این گفت و گوی به که شود مختصر این گفت و گوی خواجه در آن پرده چو دید آنچه دید وانچه نیاید به زبان هم شنید یافت اجازت که ز اقلیم راز راحله راند به حریم مجاز کرد گذر بر صف افلاکیان شد ز تواضع شرف خاکیان آمد و بر ریگ حرم بسترش گرم هنوز از تن جان پرورش چون طلبیدند ازان گنج پاک بهره خود خانه خرابان خاک در دل هر خانه خرابی که خواست ریخت نصیبی به نصابی که خواست بود به یک لحظه در آن نیمه شب آمدن و رفتن او ای عجب بود بلی نور زمین و آسمان در سفر نور نگنجد زمان عالم ازان نور بود مستنیر دست بزن جامی و دامانش گیر بو که از آنجا به ضیایی رسی راه بیابی و به جایی رسی

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۰ - نعت سیم منبی از بعض معجزات وی که از حد عد متجاوز است و نطاق نطق از احاطه به آن عاجز ای ز تو شق خرقه ماه منیر پیش تو مهر آمده فرمان پذیر قصر نبوت به تو چون شد بلند کسر به مقصوره کسری فکند چتر فرازنده فرقت سحاب سایه نشین چتر تو را آفتاب سایه ندیدت به زمین هیچ کس نور بود سایه خورشید و بس جانت ز آلایش تن پاک بود سایه نینداخت بر این خاک تود دیده تو هم ز پس و هم ز پیش دیده چو چشم همه عالم ز پیش روحی و غایب نه ز تو هیچ سوی در نظرت هست یکی پشت و روی شمعی و نور از تو رسد جمع را پشتی و رویی نبود شمع را سنگ سیه در کف تو سبحه سنج دل سیهان را شده آن سبحه رنج بحر کرم موج زن از مشت تو مقسم آن فرجه انگشت تو گرسنه و تشنه هزاران هزار گشته ازان جرعه کش و لقمه خوار نخل که بودش به زمین سخت پای جست به فرموده امرت ز جای کرد به هر سو که تو خواندی خرام ساخت به هر جا که تو گفتی مقام بر در غاری که گذار تو بود وز طلب خصم حصار تو بود پرده چرا بافت یکی جانور بیضه برای چه نهاد آن دگر تا نرسد زخمی از اهل خلاف آمدت این بیضه گر آن درع باف مایده کان نیم شبیت آمده روزیی از خوان ابیت آمده یطعمنی طعمه و یسقینی آب اینت گوارنده طعام و شراب چون لب تو لقمه ز بزغاله کرد لقمه به زیر لب تو ناله کرد گفت که آلوده به زهرم مخور گرچه برد تلخی زهر این شکر قبضه ریگی که فشاندی ز کف شد بصر بی بصرانش هدف سرمه صفت نور بصر را کفیل بود که شد در نظر خصم میل جامی عاجز که نواساز توست بسته لب از نکته اعجاز توست گرچه گهروار چو تیغ آمده ست بلکه گهربار چو میغ آمده ست خواست به نعتت گهری تابناک ریخت ز رویش خوی خجلت به خاک جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۱ - نعت چهارم در اقتباس نور و التماس حضور آن حضرت صلی الله علیه و سلم ای به سرا پرده یثرب به خواب خیز که شد مشرق و مغرب خراب رفته ز دستیم برون کن ز برد دستی و بنمای یکی دستبرد توبه ده از سرکشی ایام را باز خر از ناخوشی اسلام را مهد مسیح از فلک آور به زیر رایت مهدی به فلک زن دلیر کاله دجال بنه بر خرش رو به بیابان عدم ده سرش افسر ملک از سر دونان بکش دامن دولت ز زبونان بکش باز پسان را فکن از پیشگاه داد ستم کش ز ستم کیش خواه خامه مفتی که چو انگشت آز شد ز پی لقمه ربایی دراز دست سیاست بکش و بشکنش همچو نی اندر بن ناخن زنش واعظ پر گو که به پستیست بند پایه خود کرده ز منبر بلند چون نه بزرگ است ز شرعش سخن منبر او بر سر او خرد کن صومعه را قاعده تازه نه رخت خرابات به دروازه نه بدعتیان را ره سنت نمای عزلتیان را در عزت گشای خرقه تزویر به صد پاره کن جان مزور ز تن آواره کن شعله فکن خرمن ابلیس را مهره شکن سبحه تلبیس را گنج تو در خاک نهان دیر ماند نور تو غایب ز جهان دیر ماند پرتو روی تو که هست آفتاب بود ازو کشور دین نور یاب برق فراقت چو جهانسوز شد مشعل یارانت شب افروز شد مشعلشان چرخ چو بی نور کرد صبح هدی را شب دیجور کرد ظلمت بدعت همه عالم گرفت بلکه جهان جامه ماتم گرفت کاش فتد ز اوج عروجت رجوع باز کند نور جمالت طلوع دیده عالم به تو روشن شود گلخن گیتی ز تو گلشن شود دولتیان از تو علم برکشند ظلمتیان رو به عدم در کشند جامی از آنجا که هوادار توست روی تو نادیده گرفتار توست گر لب جانبخش تو فرمان دهد بر قدمت سر نهد و جان دهد

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۰ - نعت سیم منبی از بعض معجزات وی که از حد عد متجاوز است و نطاق نطق از احاطه به آن عاجز ای ز تو شق خرقه ماه منیر پیش تو مهر آمده فرمان پذیر قصر نبوت به تو چون شد بلند کسر به مقصوره کسری فکند چتر فرازنده فرقت سحاب سایه نشین چتر تو را آفتاب سایه ندیدت به زمین هیچ کس نور بود سایه خورشید و بس جانت ز آلایش تن پاک بود سایه نینداخت بر این خاک تود دیده تو هم ز پس و هم ز پیش دیده چو چشم همه عالم ز پیش روحی و غایب نه ز تو هیچ سوی در نظرت هست یکی پشت و روی شمعی و نور از تو رسد جمع را پشتی و رویی نبود شمع را سنگ سیه در کف تو سبحه سنج دل سیهان را شده آن سبحه رنج بحر کرم موج زن از مشت تو مقسم آن فرجه انگشت تو گرسنه و تشنه هزاران هزار گشته ازان جرعه کش و لقمه خوار نخل که بودش به زمین سخت پای جست به فرموده امرت ز جای کرد به هر سو که تو خواندی خرام ساخت به هر جا که تو گفتی مقام بر در غاری که گذار تو بود وز طلب خصم حصار تو بود پرده چرا بافت یکی جانور بیضه برای چه نهاد آن دگر تا نرسد زخمی از اهل خلاف آمدت این بیضه گر آن درع باف مایده کان نیم شبیت آمده روزیی از خوان ابیت آمده یطعمنی طعمه و یسقینی آب اینت گوارنده طعام و شراب چون لب تو لقمه ز بزغاله کرد لقمه به زیر لب تو ناله کرد گفت که آلوده به زهرم مخور گرچه برد تلخی زهر این شکر قبضه ریگی که فشاندی ز کف شد بصر بی بصرانش هدف سرمه صفت نور بصر را کفیل بود که شد در نظر خصم میل جامی عاجز که نواساز توست بسته لب از نکته اعجاز توست گرچه گهروار چو تیغ آمده ست بلکه گهربار چو میغ آمده ست خواست به نعتت گهری تابناک ریخت ز رویش خوی خجلت به خاک جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۱ - نعت چهارم در اقتباس نور و التماس حضور آن حضرت صلی الله علیه و سلم ای به سرا پرده یثرب به خواب خیز که شد مشرق و مغرب خراب رفته ز دستیم برون کن ز برد دستی و بنمای یکی دستبرد توبه ده از سرکشی ایام را باز خر از ناخوشی اسلام را مهد مسیح از فلک آور به زیر رایت مهدی به فلک زن دلیر کاله دجال بنه بر خرش رو به بیابان عدم ده سرش افسر ملک از سر دونان بکش دامن دولت ز زبونان بکش باز پسان را فکن از پیشگاه داد ستم کش ز ستم کیش خواه خامه مفتی که چو انگشت آز شد ز پی لقمه ربایی دراز دست سیاست بکش و بشکنش همچو نی اندر بن ناخن زنش واعظ پر گو که به پستیست بند پایه خود کرده ز منبر بلند چون نه بزرگ است ز شرعش سخن منبر او بر سر او خرد کن صومعه را قاعده تازه نه رخت خرابات به دروازه نه بدعتیان را ره سنت نمای عزلتیان را در عزت گشای خرقه تزویر به صد پاره کن جان مزور ز تن آواره کن شعله فکن خرمن ابلیس را مهره شکن سبحه تلبیس را گنج تو در خاک نهان دیر ماند نور تو غایب ز جهان دیر ماند پرتو روی تو که هست آفتاب بود ازو کشور دین نور یاب برق فراقت چو جهانسوز شد مشعل یارانت شب افروز شد مشعلشان چرخ چو بی نور کرد صبح هدی را شب دیجور کرد ظلمت بدعت همه عالم گرفت بلکه جهان جامه ماتم گرفت کاش فتد ز اوج عروجت رجوع باز کند نور جمالت طلوع دیده عالم به تو روشن شود گلخن گیتی ز تو گلشن شود دولتیان از تو علم برکشند ظلمتیان رو به عدم در کشند جامی از آنجا که هوادار توست روی تو نادیده گرفتار توست گر لب جانبخش تو فرمان دهد بر قدمت سر نهد و جان دهد

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۲ - نعت پنجم در ادب ضراعت امیدواران و طلب شفاعت گناهکاران ای عربی نسبت امی لقب بنده تو هم عجم و هم عرب رشک خوری تافته از اوج ناز مغرب تو یثرب و مشرق حجاز گرد سرت ابطحی و یثربی خاک درت مشرقی و مغربی تیغ عرب زن که فصاحت تو راست صید عجم کن که ملاحت تو راست گر به قلم غالیه سا نیستی یا به خط انگشت نما نیستی صبح تو گو دود چراغی مدار باغ تو گو پای کلاغی مدار چون ز تو خوانند و نویسند هم گر تو نخوانی ننویسی چه غم از تو سیه راست سفیدی امید به که سیاهی ننهی بر سفید خواندنت این بس که سخن رانده ای دور روان را به خدا خوانده ای گوش جهان گاه خدا خوانیت درج گهر شد ز سخنرانیت گر شبهی ماند ازین درج دور یا شرری ندهد ازین برج نور زان نسزد تهمتی این درج را زان نرسد ظلمتی این برج را لعل لبت چون شکر افشان کند کشور جان را شکرستان کند طوطی طبعم که ثناخوان توست در هوس یک شکر افشان توست خار جفا ریخت به راهم گناه لب بگشا عذر گناهم بخواه تا که کنم تازه ثناخوانیی ای شکرستان شکر افشانیی تا فتد این بار ز گردن مرا بوی رهایی رسد از من مرا رسته ز خود بوسه به خاکت دهم رو به در روضه پاکت نهم خاطر گویا و زبانی خموش از دل پر جوش برآرم خروش گویمت ای خواجه فقیریم بین عجز و نگونساری و پیریم بین شد الفم لام ز غم های ژرف گوش کن از حال من این یک دو حرف آمده ام با همه آلایشی منتظر بخشش و بخشایشی دایره کش کردم از انگشت دست تا نهدم دور فلک پشت دست گرددم آن دایره حصن امان از خطر چرخ و خطای زمان از همه آفات نشینم سلیم بر در بار تو چو جامی مقیم جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۳ - در منقبت قطب الطریق غوث الخلایق خواجه بهاء الملة والدین محمد البخاری المعروف به نقشبند قدس الله تعالی سره در خم این دایره نقش بند چند شوی بند به هر نقش چند نقش رها کن سوی بی نقش رو دیده به هر نقش چه داری گرو نقش چو پرده ست و تو ز افسردگی مایل پرده شد از پردگی برفکن از پردگی این پرده را گرم کن از وی دل افسرده را رستن ازین پرده که بر جان توست بی مدد پیر نه امکان توست وان گهر پاک نه هر جا بود معدن آن خاک بخارا بود سکه که در یثرب و بطحا زدند نوبت آخر به بخارا زدند از خط آن سکه نشد بهره مند جز دل بی نقش شه نقشبند خواجه بسته ز سر بندگی در صف صفوت کمر بندگی تاج بها بر سر دین او نهاد قفل هوا از در دین او گشاد قطب یقین نقطه توحید او خلعت دین خرقه تجرید او سر فنا را کس ازو به نگفت در بقا را کس ازو به نسفت اول او آخر هر منتهی زآخر او جیب تمنا تهی سایه او را قدم فرش سای پایه او را به سر عرش پای صورت او راست به میزان شرع جان وی و زندگی از جان شرع حق طلبان را به نظرهای خاص داده ز اندیشه باطل خلاص هر که بدان گنج عنایت رسید رخت بدایت به نهایت کشید راهنمای سفر اندر وطن خلوتی دایره انجمن کم زده بی همدمی هوش دم در نگذشته نظرش از قدم بس که ز خود کرده به سرعت سفر باز نمانده قدمش از نظر وقت توجه شده خم چون کمان از چله خلوتیان بر کران بین که چه سان کرده دو صد قافله صید کمانی و کمان بی چله چون ز نشان ها به عیان آمده محو نشانهاش نشان آمده یافته در طی مقامات خویش بی صفتی را صفت ذات خویش سلسله نسبت پیران او عروه وثقای اسیران او افکند آوازه آن سلسله در صف شیران جهان زلزله سفله که نامش به حقارت برد نام خود از لوح بصارت برد دیده خفاش بود روز کور ور نه ز خورشید نبودی نفور طایر روحش که ازین کهنه دام سدره نشیمن شد و طوبی مقام باد به فرخنده مقر مستقر عند ملیک صمد مقتدر

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۲ - نعت پنجم در ادب ضراعت امیدواران و طلب شفاعت گناهکاران ای عربی نسبت امی لقب بنده تو هم عجم و هم عرب رشک خوری تافته از اوج ناز مغرب تو یثرب و مشرق حجاز گرد سرت ابطحی و یثربی خاک درت مشرقی و مغربی تیغ عرب زن که فصاحت تو راست صید عجم کن که ملاحت تو راست گر به قلم غالیه سا نیستی یا به خط انگشت نما نیستی صبح تو گو دود چراغی مدار باغ تو گو پای کلاغی مدار چون ز تو خوانند و نویسند هم گر تو نخوانی ننویسی چه غم از تو سیه راست سفیدی امید به که سیاهی ننهی بر سفید خواندنت این بس که سخن رانده ای دور روان را به خدا خوانده ای گوش جهان گاه خدا خوانیت درج گهر شد ز سخنرانیت گر شبهی ماند ازین درج دور یا شرری ندهد ازین برج نور زان نسزد تهمتی این درج را زان نرسد ظلمتی این برج را لعل لبت چون شکر افشان کند کشور جان را شکرستان کند طوطی طبعم که ثناخوان توست در هوس یک شکر افشان توست خار جفا ریخت به راهم گناه لب بگشا عذر گناهم بخواه تا که کنم تازه ثناخوانیی ای شکرستان شکر افشانیی تا فتد این بار ز گردن مرا بوی رهایی رسد از من مرا رسته ز خود بوسه به خاکت دهم رو به در روضه پاکت نهم خاطر گویا و زبانی خموش از دل پر جوش برآرم خروش گویمت ای خواجه فقیریم بین عجز و نگونساری و پیریم بین شد الفم لام ز غم های ژرف گوش کن از حال من این یک دو حرف آمده ام با همه آلایشی منتظر بخشش و بخشایشی دایره کش کردم از انگشت دست تا نهدم دور فلک پشت دست گرددم آن دایره حصن امان از خطر چرخ و خطای زمان از همه آفات نشینم سلیم بر در بار تو چو جامی مقیم جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۳ - در منقبت قطب الطریق غوث الخلایق خواجه بهاء الملة والدین محمد البخاری المعروف به نقشبند قدس الله تعالی سره در خم این دایره نقش بند چند شوی بند به هر نقش چند نقش رها کن سوی بی نقش رو دیده به هر نقش چه داری گرو نقش چو پرده ست و تو ز افسردگی مایل پرده شد از پردگی برفکن از پردگی این پرده را گرم کن از وی دل افسرده را رستن ازین پرده که بر جان توست بی مدد پیر نه امکان توست وان گهر پاک نه هر جا بود معدن آن خاک بخارا بود سکه که در یثرب و بطحا زدند نوبت آخر به بخارا زدند از خط آن سکه نشد بهره مند جز دل بی نقش شه نقشبند خواجه بسته ز سر بندگی در صف صفوت کمر بندگی تاج بها بر سر دین او نهاد قفل هوا از در دین او گشاد قطب یقین نقطه توحید او خلعت دین خرقه تجرید او سر فنا را کس ازو به نگفت در بقا را کس ازو به نسفت اول او آخر هر منتهی زآخر او جیب تمنا تهی سایه او را قدم فرش سای پایه او را به سر عرش پای صورت او راست به میزان شرع جان وی و زندگی از جان شرع حق طلبان را به نظرهای خاص داده ز اندیشه باطل خلاص هر که بدان گنج عنایت رسید رخت بدایت به نهایت کشید راهنمای سفر اندر وطن خلوتی دایره انجمن کم زده بی همدمی هوش دم در نگذشته نظرش از قدم بس که ز خود کرده به سرعت سفر باز نمانده قدمش از نظر وقت توجه شده خم چون کمان از چله خلوتیان بر کران بین که چه سان کرده دو صد قافله صید کمانی و کمان بی چله چون ز نشان ها به عیان آمده محو نشانهاش نشان آمده یافته در طی مقامات خویش بی صفتی را صفت ذات خویش سلسله نسبت پیران او عروه وثقای اسیران او افکند آوازه آن سلسله در صف شیران جهان زلزله سفله که نامش به حقارت برد نام خود از لوح بصارت برد دیده خفاش بود روز کور ور نه ز خورشید نبودی نفور طایر روحش که ازین کهنه دام سدره نشیمن شد و طوبی مقام باد به فرخنده مقر مستقر عند ملیک صمد مقتدر

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۴ - در دعای دولتخواهی جناب ارشاد پناهی خواجه ناصرالدین عبیدالله ادام الله تعالی ظلال ارشاده علی مفارق الطالبین الی یوم الدین زد به جهان نوبت شاهنشهی کوکبه فقر عبیداللهی آن که ز حریت فقر آگه است خواجه احرار عبیدالله است روی زمین کش نه سر و نی بن است در نظرش چون روی یک ناخن است یک روی ناخن که به دست آمدش کی به ره فقر شکست آمدش لجه بحر احدیت دلش صورت کثرت صدف ساحلش باشد از آن لجه ناقعر یاب قبه نه توی فلک یک حباب داده چو نم کلک گهر ریز را شست ستمنامه چنگیز را خامه او کرده ز نسخ رقاع محو خط نامه ظلم از بقاع رقعه او نور ده هر سواد بقعه او ثانی خیرالبلاد تاجوران حلقه به گوش درش یافته فر از رخ فرخ فرش از لب شیرین چو شکر ریخته قوت روان با شکر آمیخته گشته ملایک مگس خوان او راتبه خوار از شکرستان او حلقه اصحاب که گرد ویند بهره ور از وارد ورد ویند دایره جمع هر امنیت است مرکز آن نقطه جمعیت است هست به آن کعبه صدق و صواب نسبتشان سلسله زر ناب تا ابد آن سلسله نگسسته باد گردن ایام بدان بسته باد جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۵ - در فضیلت مطلق سخن که در فضیلت وی سخن مطلقا نیست پیشترین نفحه باغ سخن هست نسیم چمن آرای کن صبحدم آن نفحه چو برخاسته ست خشک و تر این چمن آراسته ست زان نفس اول قلم سرزده سر ز نیستان عدم بر زده گرچه قلم داد سخن داده است بی سخن او هم ز سخن زاده است چون ز سخن زاد سخن در گرفت پرده ازین راز سخن برگرفت هست سخن پرده کش رازها زنده کن مرده آوازها نغمه خنیاگر دستانسرای مرده بود بی سخن جان فزای چون به سخن یار شود ساز او جان به حریفان دهد آواز او هر که نفس را کند اثبات جان جز سخن خوش نبود جان آن هست نفس قالب و جانش سخن این نفس از زنده دلان گوش کن گرچه سخن هست گرههای باد در گرهش بین گهر صد گشاد هر گره از وی گهری بلکه به بسته در آن گوهر دیگر گره حرفی اگر زیر شود یا زبر نیست گره پیش خرد جز گهر نیست سخن بسته این صوت و حرف مرغ سخن راست نوایی شگرف هر چه فتد سری ازان در دلت معنی نو گردد ازان حاصلت پیش سخندان سخن است آن همه جان سخن را چو تن است آن همه لاجرم آنان که ز کار آگهند گفته جهان را کلمات اللهند زانکه به آن منهی غیب از درون می دهد اسرار نهانی برون مطرب خوش لهجه به آن در نواست گنبد فیروزه ازان پر صداست خیز و به گلزار درون آ یکی نرگس بینا بگشا اندکی از پی گوشی که کند فهم راز بین دهن گل چو لب غنچه باز سوسن آزاد و زبان در زبان مرغ سحر خیز و فغان در فغان کاشف اسرار و معانی همه عرضه ده گنج نهانی همه این همه خود هست ولی ز آدمی کس نزده پیش در محرمی کشف حقایق به زبان وی است حل دقایق ز بیان وی است چنگ سخن گرچه بسی ساز یافت از دم او نغمه اعجاز یافت زر سخن را چو نمودم عیار از سخن زر چه کشم بار عار چون فلک ار زانکه ترازو نهی زر مه و مهر به یک سو نهی پله دیگر صدف در کنی وز سخن همچو درش پر کنی زر سبک پایه شود چرخ سای در گرانمایه نجنبد ز جای جامی اگر هست تو را گوهری پای شد آمد بکش از هر دری بر زر هر سفله منه چشم آز همچو صدف با گهر خود بساز

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۴ - در دعای دولتخواهی جناب ارشاد پناهی خواجه ناصرالدین عبیدالله ادام الله تعالی ظلال ارشاده علی مفارق الطالبین الی یوم الدین زد به جهان نوبت شاهنشهی کوکبه فقر عبیداللهی آن که ز حریت فقر آگه است خواجه احرار عبیدالله است روی زمین کش نه سر و نی بن است در نظرش چون روی یک ناخن است یک روی ناخن که به دست آمدش کی به ره فقر شکست آمدش لجه بحر احدیت دلش صورت کثرت صدف ساحلش باشد از آن لجه ناقعر یاب قبه نه توی فلک یک حباب داده چو نم کلک گهر ریز را شست ستمنامه چنگیز را خامه او کرده ز نسخ رقاع محو خط نامه ظلم از بقاع رقعه او نور ده هر سواد بقعه او ثانی خیرالبلاد تاجوران حلقه به گوش درش یافته فر از رخ فرخ فرش از لب شیرین چو شکر ریخته قوت روان با شکر آمیخته گشته ملایک مگس خوان او راتبه خوار از شکرستان او حلقه اصحاب که گرد ویند بهره ور از وارد ورد ویند دایره جمع هر امنیت است مرکز آن نقطه جمعیت است هست به آن کعبه صدق و صواب نسبتشان سلسله زر ناب تا ابد آن سلسله نگسسته باد گردن ایام بدان بسته باد جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۵ - در فضیلت مطلق سخن که در فضیلت وی سخن مطلقا نیست پیشترین نفحه باغ سخن هست نسیم چمن آرای کن صبحدم آن نفحه چو برخاسته ست خشک و تر این چمن آراسته ست زان نفس اول قلم سرزده سر ز نیستان عدم بر زده گرچه قلم داد سخن داده است بی سخن او هم ز سخن زاده است چون ز سخن زاد سخن در گرفت پرده ازین راز سخن برگرفت هست سخن پرده کش رازها زنده کن مرده آوازها نغمه خنیاگر دستانسرای مرده بود بی سخن جان فزای چون به سخن یار شود ساز او جان به حریفان دهد آواز او هر که نفس را کند اثبات جان جز سخن خوش نبود جان آن هست نفس قالب و جانش سخن این نفس از زنده دلان گوش کن گرچه سخن هست گرههای باد در گرهش بین گهر صد گشاد هر گره از وی گهری بلکه به بسته در آن گوهر دیگر گره حرفی اگر زیر شود یا زبر نیست گره پیش خرد جز گهر نیست سخن بسته این صوت و حرف مرغ سخن راست نوایی شگرف هر چه فتد سری ازان در دلت معنی نو گردد ازان حاصلت پیش سخندان سخن است آن همه جان سخن را چو تن است آن همه لاجرم آنان که ز کار آگهند گفته جهان را کلمات اللهند زانکه به آن منهی غیب از درون می دهد اسرار نهانی برون مطرب خوش لهجه به آن در نواست گنبد فیروزه ازان پر صداست خیز و به گلزار درون آ یکی نرگس بینا بگشا اندکی از پی گوشی که کند فهم راز بین دهن گل چو لب غنچه باز سوسن آزاد و زبان در زبان مرغ سحر خیز و فغان در فغان کاشف اسرار و معانی همه عرضه ده گنج نهانی همه این همه خود هست ولی ز آدمی کس نزده پیش در محرمی کشف حقایق به زبان وی است حل دقایق ز بیان وی است چنگ سخن گرچه بسی ساز یافت از دم او نغمه اعجاز یافت زر سخن را چو نمودم عیار از سخن زر چه کشم بار عار چون فلک ار زانکه ترازو نهی زر مه و مهر به یک سو نهی پله دیگر صدف در کنی وز سخن همچو درش پر کنی زر سبک پایه شود چرخ سای در گرانمایه نجنبد ز جای جامی اگر هست تو را گوهری پای شد آمد بکش از هر دری بر زر هر سفله منه چشم آز همچو صدف با گهر خود بساز

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۶ - در فضیلت کلام موزون که هر نوع از آن بحریست مشحون به لآلی مکنون و جواهر گوناگون ای پر از آوازه کوس سخن شاهد جانهاست عروس سخن طرفه عروسی که ز زیور تهی آید ازو دلبری و دل رهی چون که به زیور شود آراسته طعنه زند بر مه ناکاسته چون گهر نظم حمایل کند غارت صد قافله دل کند چون کند از قافیه خلخال پای پای خردمند بلغزد ز جای چون ز دو مصراع کند ابروان رخنه شود قبله پیر و جوان معنی رنگین چو کشد غازه اش باغ شود دل ز گل تازه اش من که ز هر شاهد و می زاهدم عمر تلف کرده این شاهدم عقد حمایل که به بر جلوه داد عقده صبر از رگ جانم گشاد دل که گرانمایه ز اقبال اوست طوق کش حلقه خلخال اوست ابروی او گرچه نه پیوسته است راه خلاصی به رخم بسته است ماشطه کآرایشش آغاز کرد غازه ز خون جگرم ساز کرد روز و شب آواره کوی ویم شام و سحر در تک و پوی ویم شب که مرا دل سوی او رهبر است کرسیم از زانوی و پای از سر است از مدد همت والای خویش بر سر کرسی چو نهم پای خویش باز کشم پای ز دامان فرش سر بدر آرم ز گریبان عرش جامه جسم از تن جان برکشم خامه نسیان به جهان در کشم بلکه ز جان نیز مجرد شوم جرعه کش باده سرمد شوم باده ز جام جبروتم دهند نقل ز خوان ملکوتم نهند ساقی سلسال دهم سلسبیل مطربم آواز پر جبرییل ساقی و مطرب به هم آمیخته نقل معانی همه جا ریخته بهره چو برگیرم ازان بزمگاه از پی رجعت کنم آهنگ راه هر چه دهد دستم ازان خوان پاک زله کنم بهر حریفان خاک بر طبق نظم به دست ادب بر نمطی دلکش و طرزی عجب پرده ز تشبیه مجازش کنم تحفه هر محفل رازش کنم جامی اگر اهل دلی گوش کن سامعه را بدرقه هوش کن هوش بدین تحفه غیبی سپار تا خردت نام نهد هوشیار جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۷ - در تنبیه سخنوران هنرپرور بر آنچه دربایست شعر است تا مقبول طباع و مطبوع اسماع افتد قافیه سنجان چو در دل زنند در به رخ تیره دلان گل زنند روی چو در قافیه سنجی کنند پشت بر این دیر سپنجی کنند تن بگذارند و همه جان شوند کوه ببرند و سوی کان شوند جان کنی و کان کنی آیینشان صیرفی چرخ گهر چینشان ای که درین کان جگری خورده ای گوهر رنگین به کف آورده ای گوهر این کان همه یکرنگ نیست لؤلؤ عمان همه همسنگ نیست گوهر و لعل از دل کان می طلب هر چه بیابی به ازان می طلب هر که به خس کرد قناعت خسیست به طلبی کن که به از به بسیست ناشده از خوی بدت دل تهی کی رسد از نظم تو بوی بهی هر چه به دل هست ز پاک و پلید در سخن آید اثر آن پلید جیفه چو بندد دهن جوی تنگ آب روان گیرد ازو بوی و رنگ چون گره نافه گشاید نسیم غالیه بو گردد و عنبر شمیم نظم که نسبت به گهر باشدش به ز گهر باشد اگر باشدش لفظ جهان گشته و معنی غریب لیک نه بیگانه ز فهم لبیب قافیه کم یاب چو دیبای چین وزن سبک سنگ چو ماء معین نی رقم کلک تکلف بر او نی کلف داغ تصلف بر او یافته از صنعت و دقت جمال لیک نه بیرون ز حد اعتدال شاهد پرورده به صد عز و ناز بیش به مشاطه ندارد نیاز بر رخش از غالیه مشک سای خوب بود خال ولی یک دو جای خال که از قاعده افزون فتد بر رخ معشوق نه موزون فتد حال جمالش به تباهی کشد روی سفیدش به سیاهی کشد این همه گفتیم ولی زین شمار چاشنی عشق بود اصل کار عشق که رقص فلک از نور اوست خوان سخن را نمک از شور اوست جامی اگر در سرت این شور نیست خوان سخن گر ننهی دور نیست مرد کرم پیشه کجا خوان نهد تا نه ز آغاز نمکدان نهد

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۶ - در فضیلت کلام موزون که هر نوع از آن بحریست مشحون به لآلی مکنون و جواهر گوناگون ای پر از آوازه کوس سخن شاهد جانهاست عروس سخن طرفه عروسی که ز زیور تهی آید ازو دلبری و دل رهی چون که به زیور شود آراسته طعنه زند بر مه ناکاسته چون گهر نظم حمایل کند غارت صد قافله دل کند چون کند از قافیه خلخال پای پای خردمند بلغزد ز جای چون ز دو مصراع کند ابروان رخنه شود قبله پیر و جوان معنی رنگین چو کشد غازه اش باغ شود دل ز گل تازه اش من که ز هر شاهد و می زاهدم عمر تلف کرده این شاهدم عقد حمایل که به بر جلوه داد عقده صبر از رگ جانم گشاد دل که گرانمایه ز اقبال اوست طوق کش حلقه خلخال اوست ابروی او گرچه نه پیوسته است راه خلاصی به رخم بسته است ماشطه کآرایشش آغاز کرد غازه ز خون جگرم ساز کرد روز و شب آواره کوی ویم شام و سحر در تک و پوی ویم شب که مرا دل سوی او رهبر است کرسیم از زانوی و پای از سر است از مدد همت والای خویش بر سر کرسی چو نهم پای خویش باز کشم پای ز دامان فرش سر بدر آرم ز گریبان عرش جامه جسم از تن جان برکشم خامه نسیان به جهان در کشم بلکه ز جان نیز مجرد شوم جرعه کش باده سرمد شوم باده ز جام جبروتم دهند نقل ز خوان ملکوتم نهند ساقی سلسال دهم سلسبیل مطربم آواز پر جبرییل ساقی و مطرب به هم آمیخته نقل معانی همه جا ریخته بهره چو برگیرم ازان بزمگاه از پی رجعت کنم آهنگ راه هر چه دهد دستم ازان خوان پاک زله کنم بهر حریفان خاک بر طبق نظم به دست ادب بر نمطی دلکش و طرزی عجب پرده ز تشبیه مجازش کنم تحفه هر محفل رازش کنم جامی اگر اهل دلی گوش کن سامعه را بدرقه هوش کن هوش بدین تحفه غیبی سپار تا خردت نام نهد هوشیار جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۷ - در تنبیه سخنوران هنرپرور بر آنچه دربایست شعر است تا مقبول طباع و مطبوع اسماع افتد قافیه سنجان چو در دل زنند در به رخ تیره دلان گل زنند روی چو در قافیه سنجی کنند پشت بر این دیر سپنجی کنند تن بگذارند و همه جان شوند کوه ببرند و سوی کان شوند جان کنی و کان کنی آیینشان صیرفی چرخ گهر چینشان ای که درین کان جگری خورده ای گوهر رنگین به کف آورده ای گوهر این کان همه یکرنگ نیست لؤلؤ عمان همه همسنگ نیست گوهر و لعل از دل کان می طلب هر چه بیابی به ازان می طلب هر که به خس کرد قناعت خسیست به طلبی کن که به از به بسیست ناشده از خوی بدت دل تهی کی رسد از نظم تو بوی بهی هر چه به دل هست ز پاک و پلید در سخن آید اثر آن پلید جیفه چو بندد دهن جوی تنگ آب روان گیرد ازو بوی و رنگ چون گره نافه گشاید نسیم غالیه بو گردد و عنبر شمیم نظم که نسبت به گهر باشدش به ز گهر باشد اگر باشدش لفظ جهان گشته و معنی غریب لیک نه بیگانه ز فهم لبیب قافیه کم یاب چو دیبای چین وزن سبک سنگ چو ماء معین نی رقم کلک تکلف بر او نی کلف داغ تصلف بر او یافته از صنعت و دقت جمال لیک نه بیرون ز حد اعتدال شاهد پرورده به صد عز و ناز بیش به مشاطه ندارد نیاز بر رخش از غالیه مشک سای خوب بود خال ولی یک دو جای خال که از قاعده افزون فتد بر رخ معشوق نه موزون فتد حال جمالش به تباهی کشد روی سفیدش به سیاهی کشد این همه گفتیم ولی زین شمار چاشنی عشق بود اصل کار عشق که رقص فلک از نور اوست خوان سخن را نمک از شور اوست جامی اگر در سرت این شور نیست خوان سخن گر ننهی دور نیست مرد کرم پیشه کجا خوان نهد تا نه ز آغاز نمکدان نهد

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۸ - در کشف پرده از حقیقت دل و در بیان آنکه دل در پهلوی صاحبدل دل شود گلبن جان را که به گل کاشتند آرزوی غنچه دل داشتند چون ز گل آن گلبن تر سر کشید غنچه نو رسته دل بردمید درج در آن غنچه چو اوراق گل هر چه در آفاق چه جزء و چه کل حسن بیان آیت تفضیل او کون و مکان دفتر تفصیل او چرخ فلک وانچه بود در خمش وانچه خرد نام نهد عالمش در سعت دایره دل گم است آن همه چون قطره و دل قلزم است آنکه خدای همه گنجد در او این همه پیداست چه سنجد در او اینکه پس پرده تن پردگیست دستخوش زندگی و مردگیست مظهر اسرار دل آمد نه دل مطرح انوار دل آمد نه دل دل اگر این مهره بود کز گل است فرق بدین مهره ز خر مشکل است لاف خردمندی ازین مهره چند خر هم ازین مهره بود بهره مند هر که بر این مهره چو خر دل نهاد در گرانمایه به خر مهره داد تا نکنی روی به دریا دلی نبودت از گوهر دل حاصلی تا نزنی خیمه به پهلوی پیر همچو دل از دل نشوی بهره گیر هست دلت بیضه و مرغ نکو بی اثر جنبش و پرش در او تا که به جنبش رسد آنگه پرش زیر پر پیر دهش پرورش پیر که باشد شه کون و مکان خواجه داد و ستد کن فکان تخت نشانی ز سرافکندگی تاج سرش خاک در بندگی تن شده چون موی ز بیم و امید مو شده از ظلمت هستی سفید چون مه نو لیک به جهد تمام پشت دو تا کرده به خدمت قیام جیب دلش مشرق انوار غیب نور به کف کرده چو موسی ز جیب زندگی دل چو مسیح از دمش سبزی جان چون خضر از مقدمش طلعت او نور سعادت فشان خلعت او دامن دامن کشان علم یقین برده به چرخش علم کشت وی از عین یقین دیده نم سینه پاکیزه اش از کبر و کین حقه پر گوهر حق الیقین صحبتش اکسیر مس هر وجود همتش ایثار کن بحر جود جامی اگر نقد یقین بایدت جدی و جهدی به ازین بایدت پا بکش از هر چه بود زان گزیر دامن اقبال چنین پیر گیر

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۸ - در کشف پرده از حقیقت دل و در بیان آنکه دل در پهلوی صاحبدل دل شود گلبن جان را که به گل کاشتند آرزوی غنچه دل داشتند چون ز گل آن گلبن تر سر کشید غنچه نو رسته دل بردمید درج در آن غنچه چو اوراق گل هر چه در آفاق چه جزء و چه کل حسن بیان آیت تفضیل او کون و مکان دفتر تفصیل او چرخ فلک وانچه بود در خمش وانچه خرد نام نهد عالمش در سعت دایره دل گم است آن همه چون قطره و دل قلزم است آنکه خدای همه گنجد در او این همه پیداست چه سنجد در او اینکه پس پرده تن پردگیست دستخوش زندگی و مردگیست مظهر اسرار دل آمد نه دل مطرح انوار دل آمد نه دل دل اگر این مهره بود کز گل است فرق بدین مهره ز خر مشکل است لاف خردمندی ازین مهره چند خر هم ازین مهره بود بهره مند هر که بر این مهره چو خر دل نهاد در گرانمایه به خر مهره داد تا نکنی روی به دریا دلی نبودت از گوهر دل حاصلی تا نزنی خیمه به پهلوی پیر همچو دل از دل نشوی بهره گیر هست دلت بیضه و مرغ نکو بی اثر جنبش و پرش در او تا که به جنبش رسد آنگه پرش زیر پر پیر دهش پرورش پیر که باشد شه کون و مکان خواجه داد و ستد کن فکان تخت نشانی ز سرافکندگی تاج سرش خاک در بندگی تن شده چون موی ز بیم و امید مو شده از ظلمت هستی سفید چون مه نو لیک به جهد تمام پشت دو تا کرده به خدمت قیام جیب دلش مشرق انوار غیب نور به کف کرده چو موسی ز جیب زندگی دل چو مسیح از دمش سبزی جان چون خضر از مقدمش طلعت او نور سعادت فشان خلعت او دامن دامن کشان علم یقین برده به چرخش علم کشت وی از عین یقین دیده نم سینه پاکیزه اش از کبر و کین حقه پر گوهر حق الیقین صحبتش اکسیر مس هر وجود همتش ایثار کن بحر جود جامی اگر نقد یقین بایدت جدی و جهدی به ازین بایدت پا بکش از هر چه بود زان گزیر دامن اقبال چنین پیر گیر

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۹ - صحبت اول با پیر روشن ضمیر در تاریکی شب ظن و تخمین و رسیدن مرید به واسطه وی به دولت علم الیقین دوش که چون نور یقین در گمان روز شد اندر تتق شب نهان پرده شب روی زمین را نهفت ظلمت شک نور یقین را نهفت برق هدایت ز سحاب کرم شعله برافراخت علم بر علم چشم گشادند به هم روشنان ظلمتیان را همه چشمک زنان کامشب از آنجا که طلبگاری است نی شب خفتن شب بیداری است چشم من از چشمک شان باز شد دولت بیداریم آغاز شد روشنیی در دل تنگم فتاد تیرگی غفلتم آمد به یاد آه تلهف ز دلم تاب زد اشک تأسف به گلم آب زد سر ز گریبان وفا بر زدم دست به دامان دعا در زدم بهر دعا از گره مشت من بند گشا گشت هر انگشت من دست طلب بر فلک افراختم تیر دعا بر هدف انداختم گفتم کای قبله آزادگان راهنمای ز ره افتادگان صنع تو اکسیری هر جا مسی فضل تو سرمایه هر مفلسی همت دون رونق دینم ببرد ظلمت شک نور یقینم ببرد پیش رهم رهبر دینی فرست بهر شبم شمع یقینی فرست لب ز دعا سیر نگشته هنوز وقت تضرع نگذشته هنوز ناگهم از دور چراغی نمود در دل من نور فراغی فزود پیشتر آمد علم نور گشت زنگ زدای شب دیجور گشت چون علم نور گریبان شکافت طلعت خضرش ز گریبان بتافت خضر چه گویم که چو خضرش هزار بود ز سرچشمه دل جرعه خوار آب خضر آتش سوداش داشت زندگی از باد مسیحاش داشت چشم من القصه چو بر وی فتاد شعله درین خشک شده نی فتاد نور یقینم ز درون برفروخت خار و خس وهم و گمان را بسوخت زود بجستم چو مصلی ز جای همچو مصلاش فتادم به پای روی چو نعلیم به پا سودمش پای ز بس بوسه بفرسودمش دست کرم کرد به فرقم دراز کای سر تو خاک به راه نیاز روی به من کن که حبیب توام نبض به من ده که طبیب توام ره که بدین مرحله ام داده اند خاص برای تو فرستاده اند باز نما علت بیماریت شرح ده اسباب گرفتاریت گفتمش ای خضر مسیحا نفس خضر و مسیحا تویی امروز و بس از قدمت سبزه عیشم دمید وز نفست ذوق حیاتم رسید عین شفا شد ز تو بیماریم به ز صد اطلاق گرفتاریم صحت من دولت دیدار توست شربت من لذت گفتار توست روی تو شد حجت ایمان من نور یقین زد علم از جان من آنچه رسید از تو به جان سقیم باشد ازان حجت و برهان عقیم وانچه شدم از تو به آن ره شناس منتج آن نیست دلیل و قیاس بر من ازین پس غم و باری نماند بر رخ مقصود غباری نماند لیک ازین بیم ز پا اوفتم کز تو مبادا که جدا اوفتم اختر بختم متواری شود صبح یقینم شب تاری شود گفتم که جامی مشو اندیشه ناک چون شدت آیینه اندیشه پاک باش همیشه ز ره دل به من آینه ات دار مقابل به من تا ز فروغی که ز من بر تو تافت دانش تو دید شود دید یافت یافت تو را از تو رهاند تمام جمله یکی یابی و بس والسلام

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۱۹ - صحبت اول با پیر روشن ضمیر در تاریکی شب ظن و تخمین و رسیدن مرید به واسطه وی به دولت علم الیقین دوش که چون نور یقین در گمان روز شد اندر تتق شب نهان پرده شب روی زمین را نهفت ظلمت شک نور یقین را نهفت برق هدایت ز سحاب کرم شعله برافراخت علم بر علم چشم گشادند به هم روشنان ظلمتیان را همه چشمک زنان کامشب از آنجا که طلبگاری است نی شب خفتن شب بیداری است چشم من از چشمک شان باز شد دولت بیداریم آغاز شد روشنیی در دل تنگم فتاد تیرگی غفلتم آمد به یاد آه تلهف ز دلم تاب زد اشک تأسف به گلم آب زد سر ز گریبان وفا بر زدم دست به دامان دعا در زدم بهر دعا از گره مشت من بند گشا گشت هر انگشت من دست طلب بر فلک افراختم تیر دعا بر هدف انداختم گفتم کای قبله آزادگان راهنمای ز ره افتادگان صنع تو اکسیری هر جا مسی فضل تو سرمایه هر مفلسی همت دون رونق دینم ببرد ظلمت شک نور یقینم ببرد پیش رهم رهبر دینی فرست بهر شبم شمع یقینی فرست لب ز دعا سیر نگشته هنوز وقت تضرع نگذشته هنوز ناگهم از دور چراغی نمود در دل من نور فراغی فزود پیشتر آمد علم نور گشت زنگ زدای شب دیجور گشت چون علم نور گریبان شکافت طلعت خضرش ز گریبان بتافت خضر چه گویم که چو خضرش هزار بود ز سرچشمه دل جرعه خوار آب خضر آتش سوداش داشت زندگی از باد مسیحاش داشت چشم من القصه چو بر وی فتاد شعله درین خشک شده نی فتاد نور یقینم ز درون برفروخت خار و خس وهم و گمان را بسوخت زود بجستم چو مصلی ز جای همچو مصلاش فتادم به پای روی چو نعلیم به پا سودمش پای ز بس بوسه بفرسودمش دست کرم کرد به فرقم دراز کای سر تو خاک به راه نیاز روی به من کن که حبیب توام نبض به من ده که طبیب توام ره که بدین مرحله ام داده اند خاص برای تو فرستاده اند باز نما علت بیماریت شرح ده اسباب گرفتاریت گفتمش ای خضر مسیحا نفس خضر و مسیحا تویی امروز و بس از قدمت سبزه عیشم دمید وز نفست ذوق حیاتم رسید عین شفا شد ز تو بیماریم به ز صد اطلاق گرفتاریم صحت من دولت دیدار توست شربت من لذت گفتار توست روی تو شد حجت ایمان من نور یقین زد علم از جان من آنچه رسید از تو به جان سقیم باشد ازان حجت و برهان عقیم وانچه شدم از تو به آن ره شناس منتج آن نیست دلیل و قیاس بر من ازین پس غم و باری نماند بر رخ مقصود غباری نماند لیک ازین بیم ز پا اوفتم کز تو مبادا که جدا اوفتم اختر بختم متواری شود صبح یقینم شب تاری شود گفتم که جامی مشو اندیشه ناک چون شدت آیینه اندیشه پاک باش همیشه ز ره دل به من آینه ات دار مقابل به من تا ز فروغی که ز من بر تو تافت دانش تو دید شود دید یافت یافت تو را از تو رهاند تمام جمله یکی یابی و بس والسلام

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۲۰ - صحبت دوم با پیر صاحب تمکین و روشن شدن چشم مرید به نور عین الیقین صبح که بر حاشیه این چمن زد علم نور فشان نسترن ریخت ازین گلشن فیروزه فام شاخ شکوفه ورق سیم خام باد سحر خیز گل افشان رسید رخت سلوکم به گلستان کشید جلوه گهی یافتم آراسته سوی به سو جلوه گران خاسته بلکه یکی صومعه و بسته صف اهل صفا گرد وی از هر طرف سبزه مصلا ز گیا ساخته گرد به گرد چمن انداخته سبز لباسان به خشوع تمام کرده به بالای مصلا قیام مرغ چمن زمزمه ساز همه کرده ادا ورد نماز همه جسته چنار اشرف اوقات را دست برآورده مناجات را او به مناجات چو تلقین شده بیشتر یاسمین آمین شده گل که به تجرید بود رهنمون نقد خود آورده ز خرقه برون غنچه به تعلیم طریق ادب از سخن و خنده فرو بسته لب کرده بنفشه چو مراقب نشست با قد خم داده سرافکنده پست نرگس اکمه که همه دیده بود گفت چو دیدش نه پسندیده بود دیده جهان بین نشود جز به دوست کور بود هر که نه بینا به اوست مکحله لاله شده سرمه سای میل زمرد به درون داده جای یا به میانش الفی کرده راه گشته پی نفی سوی لااله قمری و بلبل زده راه سماع مستمعان کرده به وجد اجتماع بر دف گل برگ جلاجل شده شاخ ز رقت متمایل شده من به چنین وقت پر از یاد پیر جان و دلی شاد به ارشاد پیر آتش شوقش ز درون شعله کش برده ز من صبر و سکون شعله وش گرد چمن طوف کنان می شدم جامه دران نعره زنان می شدم روی نمود آدمیی با جمال هست نه و نیست نه همچون خیال چشم گشادم به تأمل که کیست وآمدنش سوی چمن بهر چست در دلم افتاد که پیر من است صیقل مرآت ضمیر من است پرده دوری چو شد از پیش دور دیدمش آن موج فشان بحر نور پیش دویدم که سلام علیک روحی و نفسی و فؤادی لدیک گفت جوابی که چو آب حیات داد ز اندیشه مرگم نجات از لمعات رخ و نور جبین چشم مرا ساخت چو دل تیزبین شد مدد نور نظر نور دل گشت بصیرت به بصر متصل آنچه دل از پیش بدانسته بود پیش بصر جمله هویدا نمود دید که عالم ز سمک تا سما نیست بجز واجب ممکن نما هستی واجب یکی آمد به ذات هست تعدد ز شیون و صفات کثرت صورت ز صفات است و بس اصل همه وحدت ذات است و بس بحر یکی موج هزاران هزار روی یکی آینه ها بی شمار دیده چو شد بهره ور اینسان ز پیر گفتمش ای خواجه روشن ضمیر دیده ز یمن نظرت یافتم وز همه با یمن ترت یافتم آنچه مرا زابر نوالت رسید سبزه ز باران بهاری ندید وانچه ز مهرت به دل و دیده تافت ذره ز خورشید درخشان نیافت مدح تو نی حوصله چون منیست منقبت جان نه حد هر تنیست گفت که جامی تو کجایی هنوز باش که تا صبح تو آید به روز راه سلوک تو به پایان رسد دانش و دید تو به وجدان رسد فارغ ازین چشم و دل و جان شوی هر چه بدیدی به یقین آن شوی

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۲۰ - صحبت دوم با پیر صاحب تمکین و روشن شدن چشم مرید به نور عین الیقین صبح که بر حاشیه این چمن زد علم نور فشان نسترن ریخت ازین گلشن فیروزه فام شاخ شکوفه ورق سیم خام باد سحر خیز گل افشان رسید رخت سلوکم به گلستان کشید جلوه گهی یافتم آراسته سوی به سو جلوه گران خاسته بلکه یکی صومعه و بسته صف اهل صفا گرد وی از هر طرف سبزه مصلا ز گیا ساخته گرد به گرد چمن انداخته سبز لباسان به خشوع تمام کرده به بالای مصلا قیام مرغ چمن زمزمه ساز همه کرده ادا ورد نماز همه جسته چنار اشرف اوقات را دست برآورده مناجات را او به مناجات چو تلقین شده بیشتر یاسمین آمین شده گل که به تجرید بود رهنمون نقد خود آورده ز خرقه برون غنچه به تعلیم طریق ادب از سخن و خنده فرو بسته لب کرده بنفشه چو مراقب نشست با قد خم داده سرافکنده پست نرگس اکمه که همه دیده بود گفت چو دیدش نه پسندیده بود دیده جهان بین نشود جز به دوست کور بود هر که نه بینا به اوست مکحله لاله شده سرمه سای میل زمرد به درون داده جای یا به میانش الفی کرده راه گشته پی نفی سوی لااله قمری و بلبل زده راه سماع مستمعان کرده به وجد اجتماع بر دف گل برگ جلاجل شده شاخ ز رقت متمایل شده من به چنین وقت پر از یاد پیر جان و دلی شاد به ارشاد پیر آتش شوقش ز درون شعله کش برده ز من صبر و سکون شعله وش گرد چمن طوف کنان می شدم جامه دران نعره زنان می شدم روی نمود آدمیی با جمال هست نه و نیست نه همچون خیال چشم گشادم به تأمل که کیست وآمدنش سوی چمن بهر چست در دلم افتاد که پیر من است صیقل مرآت ضمیر من است پرده دوری چو شد از پیش دور دیدمش آن موج فشان بحر نور پیش دویدم که سلام علیک روحی و نفسی و فؤادی لدیک گفت جوابی که چو آب حیات داد ز اندیشه مرگم نجات از لمعات رخ و نور جبین چشم مرا ساخت چو دل تیزبین شد مدد نور نظر نور دل گشت بصیرت به بصر متصل آنچه دل از پیش بدانسته بود پیش بصر جمله هویدا نمود دید که عالم ز سمک تا سما نیست بجز واجب ممکن نما هستی واجب یکی آمد به ذات هست تعدد ز شیون و صفات کثرت صورت ز صفات است و بس اصل همه وحدت ذات است و بس بحر یکی موج هزاران هزار روی یکی آینه ها بی شمار دیده چو شد بهره ور اینسان ز پیر گفتمش ای خواجه روشن ضمیر دیده ز یمن نظرت یافتم وز همه با یمن ترت یافتم آنچه مرا زابر نوالت رسید سبزه ز باران بهاری ندید وانچه ز مهرت به دل و دیده تافت ذره ز خورشید درخشان نیافت مدح تو نی حوصله چون منیست منقبت جان نه حد هر تنیست گفت که جامی تو کجایی هنوز باش که تا صبح تو آید به روز راه سلوک تو به پایان رسد دانش و دید تو به وجدان رسد فارغ ازین چشم و دل و جان شوی هر چه بدیدی به یقین آن شوی

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۲۱ - صحبت سیم با پیر حقیقت بین و یافتن مرید گوهر مقصود از حقه حق الیقین چاشت که خورشید علم برفراشت ظلمت سایه به زمین کم گذاشت هر علم از سایه فزاید پناه جز علم خور که بود سایه کاه خنجر زرین چو کشید از شکوه سایه شد از دشت گریزان به کوه چهره چو افروخت ز نیلی تتق زیب دگر یافت افق تا افق سایه ظلمت ز میان دور شد ظلمت سایه همگی نور شد من به چنین روز ز ادبار خویش تیره چو سایه پس دیوار خویش تنگ شده بر دل من شهر و کوی طوف کنان تافتم از شهر روی پای نهادم به تماشا و گشت رخت کشیدم سوی صحرا و دشت عاقبتم گشت به دشتی کشید کش نه کران بود نه پایان پدید بادیه ای پهن چو صحن امل دور چو از دیده غافل اجل بس که سر افراخته زو گردباد خیمه گردون شده ذات العماد صد گله گورش ز یمین و یسار صد رمه آهوش به هر مرغزار هرگز از آسیب شکارافکنان آهو و گورش نشده تگ زنان بهر رهایی ز سگ تیر تاز روبهش از حیله گری رسته باز آنچه در او خواب برد ز اضطراب دیده خرگوش ندیده به خواب کنده ددانش همه دندان آز از جگر خویش شده طعمه ساز بود عجب بادیه ای دلگشای شوق در او قوت پای آزمای در هوس پیر دمی می زدم در طلب وی قدمی می زدم سیر من آخر به مقامی رسید کز طرفی مژده کامی رسید در پی آن کام شدی گام زن نایره در خرمن آرام زن تا به فلک رنگ یکی سبزه زار گرد چو خورشید یکی چشمه سار بر لب آن چشمه وضو کرد پیر نورفشان چهره چو بدر منیر سبق نمودم به دعا و سلام پیش گرفتم سبق احترام گوش کرامت به خطابم نهاد درج حقیقت به جوابم گشاد لطف جوابش چو نسیم بهار بند گشاد از دل من غنچه وار کرد چو آن بندگشایی مرا داد ز هر بند رهایی مرا رشته من از گره قید رست بر گرهم گوهر اطلاق بست قطره ناچیز به بحر آرمید هستی خود را همگی بحر دید در صور بحر چو موج و بخار یافت همه جلوه خویش آشکار چون پی گوهر سوی دریا شتافت هیچ گهر جز گهر خود نیافت چون به تماشا سوی خود بنگریست هیچ ندانست که جز بحر چیست جامی اگر زانکه زدی دست و پا تا که بدین بحر شدی آشنا غرقه بحر آمده غواص شو طالب در و گهر خاص شو در دل اگر شعله حالیت هست لایق آن حسن مقالیت هست سوخته شعله حالات باش ساخته شرح مقالات باش

جامی » هفت اورنگ » تحفة‌الاحرار » بخش ۲۱ - صحبت سیم با پیر حقیقت بین و یافتن مرید گوهر مقصود از حقه حق الیقین چاشت که خورشید علم برفراشت ظلمت سایه به زمین کم گذاشت هر علم از سایه فزاید پناه جز علم خور که بود سایه کاه خنجر زرین چو کشید از شکوه سایه شد از دشت گریزان به کوه چهره چو افروخت ز نیلی تتق زیب دگر یافت افق تا افق سایه ظلمت ز میان دور شد ظلمت سایه همگی نور شد من به چنین روز ز ادبار خویش تیره چو سایه پس دیوار خویش تنگ شده بر دل من شهر و کوی طوف کنان تافتم از شهر روی پای نهادم به تماشا و گشت رخت کشیدم سوی صحرا و دشت عاقبتم گشت به دشتی کشید کش نه کران بود نه پایان پدید بادیه ای پهن چو صحن امل دور چو از دیده غافل اجل بس که سر افراخته زو گردباد خیمه گردون شده ذات العماد صد گله گورش ز یمین و یسار صد رمه آهوش به هر مرغزار هرگز از آسیب شکارافکنان آهو و گورش نشده تگ زنان بهر رهایی ز سگ تیر تاز روبهش از حیله گری رسته باز آنچه در او خواب برد ز اضطراب دیده خرگوش ندیده به خواب کنده ددانش همه دندان آز از جگر خویش شده طعمه ساز بود عجب بادیه ای دلگشای شوق در او قوت پای آزمای در هوس پیر دمی می زدم در طلب وی قدمی می زدم سیر من آخر به مقامی رسید کز طرفی مژده کامی رسید در پی آن کام شدی گام زن نایره در خرمن آرام زن تا به فلک رنگ یکی سبزه زار گرد چو خورشید یکی چشمه سار بر لب آن چشمه وضو کرد پیر نورفشان چهره چو بدر منیر سبق نمودم به دعا و سلام پیش گرفتم سبق احترام گوش کرامت به خطابم نهاد درج حقیقت به جوابم گشاد لطف جوابش چو نسیم بهار بند گشاد از دل من غنچه وار کرد چو آن بندگشایی مرا داد ز هر بند رهایی مرا رشته من از گره قید رست بر گرهم گوهر اطلاق بست قطره ناچیز به بحر آرمید هستی خود را همگی بحر دید در صور بحر چو موج و بخار یافت همه جلوه خویش آشکار چون پی گوهر سوی دریا شتافت هیچ گهر جز گهر خود نیافت چون به تماشا سوی خود بنگریست هیچ ندانست که جز بحر چیست جامی اگر زانکه زدی دست و پا تا که بدین بحر شدی آشنا غرقه بحر آمده غواص شو طالب در و گهر خاص شو در دل اگر شعله حالیت هست لایق آن حسن مقالیت هست سوخته شعله حالات باش ساخته شرح مقالات باش